Guyyaatti sa'aatii meeqa teenya? Fayyaa keenyarratti dhiibbaan qabaatu maali?

Bakka hojii, geejjiba irratti, mana keessa… hedduun keenya guyyaa sa'aatii dheeraa taa'uun dabarsina.

Garuu yeroo dheeraaf taa'uun rakkoolee fayyaa jajjabaa akka dhibee onnee, ujummoo dhiigaa fi dhibee sukkaaraa gosa 2ffaa fa'iif saaxilamuu keenya dabala.

Bara 1953tti, ogeessi fayyaa hawaasaa Awurooppaa Jeeramii Mooriis jedhamu, konkolaachistoonni baasii Landanirra hojjetan gargaartoota isaanii waliin yoo madaalaman, carraan dhibee onneetiif saaxilamuun isaanii dachaadhaan akka caalu ibsee ture.

Umrii, saalaafi galiidhaan lamaan isaanii walfakkaataanis, maaliif garaagarummaan guddaan kun uumame?

Gargaartoonni baasii sunneen miila isaaniirra dhaabbachuu fi tikkeettii gurguruuf immoo, baasiiwwan Landan kan gubbaa fi jalaa lama qaban keessa ol ba'uu fi bu'uun isaarraa eegama.

Konkolaachistoonni garuu yeroo dheeraaf taa'uun dirqama isaaniiti. Qorannoon ajaa'ibaa kun hariiroo gidduu sochii qaamaa fi fayyaa onnee jiru qorachuuf bu'uura kaa'eera.

Yeroo ammaa gargaartoonni baasii Landan sunneen jiraachuu baatanis, bu'aan qorannoo Mooriis yeroo kam iyyuu caalaa faayidaa qaba.

Erga weerarri COVID-19 dhufe booda, hojii manaa irraa hojjechuun dabaluun yeroo nuti taa'inu dabaluu danda'a.

Erga weerarri COVID-19 dhufee as, mana taa'anii hojii hojjechuun dabaluunsaatiin yeroon teenyu dabaluu danda'a.

Aadaan hojii waajjira keessaa bara 1980moota irraa eegalee jireenya hojii keenya baay'ee jijjiiruu isaarraa kan ka'e, qorattoonni tokko tokko sanyiin keenya Homo sapiens osoo hin taane "Homo sedens" jechuunis "nama taa'u " ta'eera jechuun qoosaniiru.

Yeroo dheeraaf taa'uun humna (enerjii) nuti baasnu ni hir'isa.

TV ilaaluun, geemii taphachuun, konkolaataa oofuu fi hojiiwwan teessuma irra teenyee hojjetamu dabalatee wantoonni teenyee hojjennu hedduudha.

Aadaan taa'uu (yeroo dheeraaf taa'uu) hiree dhukkuba onnee fi ujummoo dhiigaa cimaa, dhibee sukkaaraa gosa 2ffaa fi du'a yeroo maleef nama saaxiluu ni dabala.

Keessattuu yeroon taa'uun dabarsinu rakkoolee fayyaa adda addaa uumuuf shoora akka qabu ifatti mul'ateera.

Bara 2020tti, Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) amala socho'uu dhabuu hir'isuuf tarkaanfiiwwan gargaaran akeekeera.

Bara 2010 irraa eegalee, qorattoonni socho'uu dhabuu fi sochii qaamaa gahaa gochuu dhiisuu gidduu garaagarummaa jiru ibsuuf yaalaniiru.

Namni tokko taa'ee osoo jiruu illee guyyaa keessatti sochii qaamaa gahaa gochuu danda'a. Garuu namoota sochii qaamaa gahaa hin goonef balaan fayyaa ni dabala.

Sochii dhabuu (yeroo dheeraaf taa'uun) maaliif carraa dhukkuboota onnee fi ujummoo dhiigaaf (cardiovascular) saaxilamuu dabala?

Yaadni ijoon isaa, keessumaa miilota irratti ujummoowwan dhiigaa sirriitti hojjechuu dhabuun wal qabata.

Ujummoon dhiigaa immoo sochii dhiigaa fi dhangala'aa (fluid) qaama keessaa itti gaafatama qaba.

Yunivarsiitii Deekin biyya Awustiraaliyaatti, Inistiitiyuutii Sochii Qaamaa fi Nyaataa (Institute for Physical Activity and Nutrition) keessatti ogeessa fiiziyooloojii kan ta'an Deevii Daansitaan, miidhaa yeroo dheeraaf taa'uun hordofsiisuu fi furmaatawwan isaa bal'inaan qorachuun ibsaniiru.

"Taa'uun hir'ina sochii maashaatiin beekama" jechuun Daanistaan dubbateera. "Yoo ani teessoo irra taa'e, teessoon itti gaafatamummaa hunda fudhata" jedhe.

Sochii maashaa maashaa hir'isuun, fedhiin meetaaboolikii gadi aanaani fi humni harkisa lafaa itti dabalamee, dhiigni gara maashaalee lukaatti yaa'u ni hir'isa.

Kunis dhiigni maashaalee keessatti akka walitti qabamu taasisa. Baay'inaan luka wal qaxxaamursanii taa'uun dhangala'ina dhiigaa hir'isuu danda'a.

Sochiin maashaalee luka hir'achuun fedhii meetaaboolikii ni xiqqeessa. Fedhiin meetaaboolikii immoo dhangala'ina dhiigaa haala guddaan kan murteessu dha. Kanaaf dhangala'inni dhiigaa luka keessatti argamus ni hir'ata. Kun ammoo sirna dhangala'ina dhiigaa ni miidha.

Yeroo yaa'insa dhiigaa idileetti, seelonni maayikiroo kanneen ujummoo dhiigaa keessa jiran (endothelium) fi dhiigni gidduu isaanii walitti dhufeenya uumuu danda'u. Kunis sochii sirrii akka gaggeeffamu gargaara.

Marsaan dhiiga hir'achuun garuu ujummooleen dhiigaa akka dhiphatan taasisa. Kun immoo marsaa dhiigaa caalaatti ni hir'isa. Dhiigni akka socho'u gochuuf dhiibbaan dhiigaa ni dabala. Dhiibbaan dhiigaa olaanaanis dhukkuboota onnee fi ujummoo dhiigaaf sababoota gurguddoo keessaa isa tokkodha.

Qorannoon dargaggoota fi dhiirota fayyaa qaban umrii 16 irratti gaggeeffame tokko akka mul'isutti, sa'aatii sadii taa'uun luka irratti kuufama dhiigaa, danqaa ujummoo dhiigaa dandamachuu, dhiibbaa dhiigaa diyaastoolikii fi ulfaatina lukaa ni dabala.

Qorannoo biraan immoo teessumni yeroo dheeraaf dhiibbaa dhiigaa akka dabalu agarsiiseera. Sa'aatii 120 hanga 180 taa'uun fiixee daangaa taa'umsaa jedhamee ilaalama. Rakkoon ujummoo dhiigaas yeroo taa'umsaa keessatti ni dabala.

Erga nyaata zayita baay'ee qabu nyaannee booda yeroo dheeraaf taa'uun caalaatti miidhaa guddaa qaba jedhamee amana.

Sirni maashaas miidhamuu danda'a. Taa'uun yeroo dheeraa humna maashaalee ni hir'isa, jabina lafee ni xiqqeessa, akkasumas coomni akka dabalu taasisa.

Dabalataanis, taa'uun yeroo dheeraa miira qaamaa miidhuu, dhiibbaa hojii irraa dhufuu fi yaaddoo sammuu cimaa waliin walqabata. Darbee darbee dhukkubbii fiduu danda'a.

Qorataan dhukkuba sukkaara gosa lamaa irratti hojjetan Daanstan akka jedhanitti, nyaata booda yeroo dheeraa taa'uun sukkaarrii fi insuliinii dhiiga keessaa ni dabala.

Hojiin insuliinii fi ujummoo dhiigaa dadhabuu immoo dhukkuboota onnee, ujummoo dhiigaa fi dhukkuba sukkaaraa gosa lamaa kanaaf carraa saaxilamummaa ni dabala.

Rakkooleen kunneen hundi yoo jiraatan maaliif yeroo dheeraa teenyaree? Barmaata kana cabsuu dandeenyaa?

"Akka yaada kootiitti namoonni taa'uu baay'ee filatu. Hawaasnis kana ni jajjabeessa" jedha.

Namoonni maaliif yeroo dheeraa akka taa'an qorachuun, saayikooloojistiin Yunivarsiitii Sarrey kan ta'e Benjaamiin Gaardinar "Namni kamiyyuu itti yaadee hin godhu. Yeroo haalonni salphatan, sochiin ni hir'ata" jedheera.

Bara 2018 keessatti Gaardinar fi gareen isaanii, walga'ii irratti dhaabbachuu jajjabeessuun gufuuwwan hawaasummaa addaa akka uumu arganiiru.

"Namoota walga'ii sadi adda adda irratti akka dhaabbatan jajjabeessine. Walga'ii hunda booddees muuxannoo isaanii irratti gaafanne. Argannoon isaas ajaa'iba ture" jedhan Gaardinar. "Walga'ii idilee irratti dhaabbachuun sirrii akka hin taane isaanitti dhagahame."

Kan biroon furmaata jedhamee dhiyaatu keessaa, hojii idilee irratti teessoo olka'iinsa qaama namaa waliin walsimu, jechuunis hojii dhaabbataa hojjechuuf kan gargaaru fayyadamuu fi akkasumas bakka miilla kaa'atan fayyadamuun marsaa dhiigaa ni dabala.

Yeroo yeroon teessoo irraa ka'uu fi sochii deemsa miilaa salphaa gochuun, yookaan tarkaanfii ol-bahuu fi gadi bu'uu (stairs) gochuun faayidaa qabaachuun isaa mirkanaa'eera.

Akkasumas teeknooloojiiwwan harka irratti yookaan qaama biraa irratti uffataman gargaaruu danda'u.

Qorannoo haaraa abdachiisaa tokko irratti hundaa'uun, meeshaaleen keewwataman kanneen akka "accelerometers" jedhaman, sa'aatii 24'n amala dhuunfaa namaa taa'uu, dhaabbachuu, rafuu fi sochii qaamaa ilaalchisee odeeffannoo kennuu danda'u.

Meeshaaleen kunneen yeroo dheeraa yoo teenye "ka'i" jechuun nu yaadachiisu. Haa ta'u malee, teeknooloojiin kun miidhaa gama biraa qabaachuu danda'a; sababiin isaas namoonni tokko tokko ergaa isaa irratti mufachuu ykn miidhamuu danda'u.

Gaardinar fi gareen isaanii, yeroo teenyu fi dhaabbannu hunda gidduutti sochii gochuu jajjabeessu.

Addatti namoota sochiin isaanii xiqqaa ta'eef, yeroo yeroon dhaabbachuun qofti faayidaa fayyaa guddaa qaba.

Namoota wheelchaair (teessoo sochii hin qabne) fayyadaman yookaan warra dandeettiin sochii isaanii daangeffameef immoo leenjii addaa gochuun faayidaa qabaachuu danda'a.

Namoota baay'eef taa'uun waan hin oolle, jireenya ammayyaa fi hojii isaanii keessaa tokko ta'uu danda'a.

Haa ta'u malee, sochii guyyaa guyyaa keessatti gidduutti diriirfachuun yookaan shaayii dhuguufi ka'uu fi deemuun aadaa taa'uu sana keessaa bilisa bahuuf gargaara.