A

abacus

cloichíní ar fhráma le cuidiú le cuntas

ardeaglais

foirgneamh atá cosúil le heaglais ach atá níos mó.

Chuig an bharr

B

bachall

maide maisithe fada a bhíonn ag easpag.

basár

(mar shampla basár eaglaise) ócáid a eagraíonn eaglais le hearraí a dhíol agus airgead a thiomnú.

béaloideas

seanscéalta nó miotais a cuireadh ó bhéal go béal thar na blianta.

Chuig an bharr

C

an Carghas

40 lá ó Chéadaoin an Luaithrigh go dtí an Cháisc nuair nach n-itheann roinnt Críostaithe bia áirithe le haithris a dhéanamh ar throscadh Íosa Críost.

ceannaí

duine a cheannaíonn agus a dhíolann rudaí le hairgead a dhéanamh.

cill

(i mainistir) seomra beag bídeach gan mórán troscáin.

comóradh

cuimhne a dhéanamh ar dhuine nó ar a ócáid tábhachtach a tharla roimhe.

concaire

duine a dhéanann tír nó daoine eile a chloí; duine a bhaineann.

consain

litir ar bith nach guta í.

curach

bád beag déanta as craicne ainmhithe agus adhmad.

Chuig an bharr

D

damh

ainmhí atá cosúil le ba nó le buabhaill.

deagánach

duine a chuidíonn le sagart nó le ministir san eaglais.

déantúsán

rud a rinne duine blianta ó shin a thugann léargas ar shaol daoine sa tréimhse sin.

dramhcharn

Seancharn múirín a bhí in aice le tithe na gCeilteach

draoi

sagart fadó a dhéanadh an nadúr a adhradh.

duine léannta

duine a bhfuil an-eolas aige nó aici ar chuid mhór rudaí.

dún

foscadh nó foirgneamh daingean, go minic suite ar chnoc beag, a tógadh le daoine nó le háit a chosaint.

Chuig an bharr

E

éarlamh

duine naofa a bhfuil baint ar leith aige nó aici le háit, le cuís nó le grúpa daoine.

easpag

sagart nó ministir tábhachtach.

Chuig an bharr

F

faoistin

peaca nó meancóg a admháil.

fíric

ráiteas atá fíor agus gur féidir a chruthú.

fuadach

duine a ghabháil agus a choinneáil mar phríosúnach.

fuinneog dhaite

gloine dhaite gearrtha ina bpíosaí agus curtha le chéile le pictiúir a dhéanamh, le feiceáil i bhfuinneoga eaglaisí.

Chuig an bharr

G

An Gorta Mór

tréimhse ocrais agus galair in Éirinn, timpeall 1846 - 1851, nuair a fuair léar mór daoine bás mar gheall ar ghanntanas bia.

gutaí

an cúig litir san aibitir nach consain iad - a, e, i, o, u.

Chuig an bharr

I

iarsma

rud iontach sean a ba le duine naofa tráth.

impireacht

grúpa tíortha atá faoi smacht ag tír eile nó grúpa daoine.

Impireacht na Róimhe

Grúpa tíortha atá faoi smacht na Rómhánach.

lámhscríbhinní maisithe

scríbhneoireacht galánta a rinne manaigh fadó sula raibh aon chlóphreas ann.

lonnaíocht

áit a gcuireann daoine fúthú.

Chuig an bharr

M

meigilit

cloch mhór a cuireadh in áit speisialta ag daoine na céadta ó shin.

misinéir

duine a sheolann eaglais chuig áit le hinsint do dhaoine ansin faoi Íosa Críost.

mainistir

áit a bhfuil cónaí ar mhanaigh agus a ndéanann siad adhradh

miotas

scéal nach bhfuil fíor a cumadh blianta ó shin.

muicí

duine a thugann aire do mhuca.

Chuig an bharr

N

naomh

duine a chreideann Críostaithe a raibh saol iontach cráifeach aige nó aici.

Chuig an bharr

O

ogham

scríbhneoireacht is sine dá bhfuil ann in Éirinn. Gearradh eangaí ar chloch nó ar adhmad le litreacha a dhéanamh agus teachtaireachtaí a fhágáil.

óisín

fia óg.

oilithreacht

turas a dhéantar do chúis reiligiúnach chuig áit spioradálta.

óráidíocht

Ealaín na cainte poiblí.

Chuig an bharr

P

págánach

duine nach Críostaí, Giúdach nó Moslamach

proinnteach

seomra mór ina mbíonn daoine ag ithe béilí.

ráth

dún mór ciorclach a tógadh na céadta ó shin le daoine a chosaint.

réalteolaí

duine a dhéanann staidéar ar an ghrian, an ghealach, na pláinéid agus ar na réaltaí.

Chuig an bharr

S

seandálaí

duine a fhiosraíonn seanfhoirgnimh, uirlisí uaigheanna le heolas a fháil ar shaolta muintir a mhair fadó.

sclábhaíocht

duine atá faoi smacht duine eile agus a mbíonn ag obair go dian don duine.

scoláire

duine a ndéanann cuid mhór staidéir ar ábhar.

spioradálta

cráifeacht daingean a bheith ag duine.

Chuig an bharr

T

tabhartas

airgead agus earraí a thugtar do charthanacht.

teach screaptra

an seomra i mainistir ina mbíodh manaigh ag obair ar lámhscríbhinní.

tochailt

rudaí a aimsiú sa chré a bhí adhlactha ar feadh blianta.

toga

éadach fada a chaitear timpeall an choirp agus thar ghualainn amháin, a chaith na Rómhánaigh.

torc

fáinne álainn a chaitear ar an sciathán nó ar an mhuinéal, déanta as cré-umha nó as ór.

treibh

grúpa daoine a chónaíonn le chéile san áit chéanna agus a bhfuil an teanga agus na creidimh céanna acu.

Tríonóid

Creideann Críostaíthe go nglacann Dia trí fhoirm: an tAthair, an Mac agus an Spiorad Naofa.

troscadh

ag staonadh ó bhia ar feadh tamaill.

Chuig an bharr

U

uaimh thalún

pasáiste faoin talamh i ráth.

uimhríocht

ag cur le chéile, ag baint ar shiúl, ag déanamh iolraithe agus ag roinnt uimhreacha.

Chuig an bharr

V

veilleam

an t-ábhar ar a scríobh manaigh, déanta as craiceann ainmhíthe.

villa

teach mór a bhí ag Rómhánaigh tábhachtacha.

Chuig an bharr