آمریکا، ایران و چین؛ آیا کشاندن پکن به بحران هدف اصلی واشنگتن است؟

ایالات متحده و ایران بر سر کنترل تنگه هرمز در یک کشمکش قدرت قرار دارند. در دوره آتش‌بس، هر دو طرف می‌کوشند با اعمال فشار، کنترل این گذرگاه حیاتی انتقال نفت در خلیج فارس را در دست بگیرند و در مذاکرات، دست بالا را پیدا کنند.

هم‌زمان، کشتی‌هایی که گفته می‌شود با چین ارتباط دارند، یکی پس از دیگری در کانون توجه قرار گرفته‌اند؛ برخی از آن‌ها پس از تلاش برای عبور از محاصره آمریکا ناچار به بازگشت شده‌اند و برخی دیگر را نیروهای آمریکایی توقیف کرده‌اند.

این تحولات در آستانه سفر دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، به چین رخ می‌دهد. آقای ترامپ قرار بود در پایان ماه گذشته به چین سفر کند، اما این سفر به‌دلیل درگیری میان آمریکا، اسرائیل و ایران به اواسط ماه مه موکول شد و انتظار می‌رود او در جریان این سفر با شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، دیدار کند.

بخش چینی بی‌بی‌سی در مروری بر رویدادهای اخیر گزارش می‌دهد که برخی کارشناسان معتقدند دو طرف همچنان خواهان برگزاری دیدار رهبران هستند و احتمال این‌که کشمکش‌های خاورمیانه به رویارویی مستقیم منجر شود، زیاد نیست. اما اگر تنش‌ها همچنان بالا بگیرد، آقای ترامپ ممکن است برای پرهیز از قرار گرفتن در موضع ضعف دیپلماتیک، ترجیح دهد این دیدار را لغو کند.

توقیف کشتی‌ها

اوضاع در ده روز گذشته بارها دستخوش تغییر شده است.

پس از آنکه مذاکرات اخیر ایالات متحده و ایران بی‌نتیجه ماند، آمریکا از ساعت ۱۰ صبح ۱۳ آوریل به وقت شرق این کشور، به‌طور رسمی عبور همه کشتی‌ها به بنادر ایران و خروج از آن‌ها را مسدود کرد. برخی کشتی‌ها تلاش کردند این محاصره را بشکنند و حتی از تنگه هرمز عبور کردند، اما در نهایت نیروهای آمریکایی آن‌ها را متوقف کردند و وادار به بازگشت کردند. ارتش ایالات متحده نام این شش کشتی را اعلام نکرده است.

به نظر می‌رسد یکی از این کشتی‌ها نفتکش «ریچ استاری» بوده باشد؛ نفتکشی متعلق به یک شرکت چینی که پیش‌تر تحت تحریم آمریکا قرار گرفته بود. این نفتکش در سال ۲۰۲۳ به اتهام کمک غیرقانونی به ایران در حمل نفت خام و تجارت انرژی، همراه با شرکت مادر، «شانگهای شوان‌رون شیپینگ»، در فهرست سیاه واشنگتن قرار گرفت. گزارش‌ها حاکی است که این کشتی پس از خروج از خلیج فارس و عبور از تنگه هرمز، در دریای عمان تغییر مسیر داد و بازگشت.

در ۱۴ آوریل، گوئو جیاکون، سخنگوی وزارت خارجه چین، محاصره بنادر از سوی آمریکا را «اقدامی خطرناک و غیرمسئولانه» توصیف کرد و خواستار بازگشت هرچه سریع‌تر عبور و مرور عادی در تنگه شد.

در ۱۷ آوریل، ایران اعلام کرد که عبور همه کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز «به‌طور کامل» آزاد خواهد بود. اما یک روز بعد، تهران آمریکا را به نقض تعهدات آتش‌بس و برقراری دوباره محاصره متهم کرد و این اقدام را ناشی از ادامه فشارهای واشنگتن دانست. آقای ترامپ هم در واکنش گفت ایران نمی‌تواند از موضوع این آبراه برای «باج‌گیری» از آمریکا استفاده کند.

پس از ماجرای «ریچ استاری»، حادثه دریایی دیگری هم رخ داد که پای چین را به میان کشید.

در ۱۹ آوریل، نیروی دریایی آمریکا در دریای عمان کشتی باری «توسکا» با پرچم ایران را توقیف کرد. ناوشکن موشکی «اسپروئنس» پس از شش ساعت هشدار بی‌نتیجه، چند گلوله به سمت بخش موتورخانه شلیک کرد و سپس وارد کشتی شد. آمریکا هنوز فهرست محموله این کشتی را منتشر نکرده است.

رسانه‌های ایرانی به نقل از وزارت خارجه این کشور، اقدام ایالات متحده را «غیرقانونی و ناقض حقوق بین‌الملل» توصیف کردند.

خبرگزاری رویترز گزارش داد که «توسکا» ممکن است حامل کالاهای «دو منظوره» بوده باشد، یعنی اقلامی که هم کاربرد غیرنظامی دارند و هم می‌توان از آن‌ها استفاده نظامی کرد. این کشتی متعلق به شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران است که از سال ۲۰۱۹ تحت تحریم آمریکا قرار دارد. واشنگتن این شرکت را یکی از مجاری اصلی ایران برای انتقال و تامین اقلام مرتبط با فعالیت‌های حساس، از جمله برنامه موشک‌های بالستیک، می‌داند.

بر اساس بررسی ماهواره‌ای شرکت سین‌مکس، این کشتی در ۲۵ مارس در بندر تایکانگ در شمال شانگهای پهلو گرفت و سپس در روزهای ۲۹ و ۳۰ مارس به بندر گاولان در جنوب چین رسید.

گزارش‌ها به نقل از منابع مختلف حاکی است خدمه این کشتی شامل یک کاپیتان ایرانی و چند ملوان ایرانی بوده‌اند، اما هنوز مشخص نیست آیا همه خدمه تابعیت ایرانی داشته‌اند یا نه.

روزنامه وال‌استریت ژورنال نیز گزارش داده است که «توسکا» در شش هفته پیش از توقیف، دو بار در بندر ژوهای چین پهلو گرفته بود.

نیکی هیلی، سفیر پیشین آمریکا در سازمان ملل، هم مدعی شد این کشتی از چین حرکت کرده و حامل مواد شیمیایی مرتبط با ساخت موشک بوده است.

آیا این یک «اقدام آزمایشی» است؟

گوئو جیاکون، سخنگوی وزارت خارجه چین، از ۲۰ تا ۲۲ آوریل، سه روز پیاپی در نشست‌های خبری درباره توقیف این کشتی مورد پرسش قرار گرفت.

او گفت چین نسبت به توقیف این کشتی نگران است و از طرف‌های درگیر می‌خواهد با رویکردی مسئولانه به تعهدات آتش‌بس پایبند بمانند، از تشدید تنش‌ها جلوگیری کنند و شرایط لازم را برای برقراری دوباره عبور و مرور عادی در تنگه فراهم کنند. او همچنین گفت چین از ادامه آتش‌بس و روند مذاکرات حمایت می‌کند، اما به پرسش درباره ماهیت محموله کشتی پاسخ مستقیم نداد.

در همان روز، شی جین‌پینگ در گفت‌وگو با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، تاکید کرد که «عبور و مرور در تنگه هرمز باید عادی باقی بماند»، چون این موضوع به سود کشورهای منطقه و جامعه جهانی است.

یک روز بعد، در واکنش به اظهارات نیکی هیلی درباره چینی بودن منشا محموله، سخنگوی وزارت خارجه چین گفت این یک کشتی باری خارجی بوده است و پکن با هرگونه «نسبت دادن مغرضانه و بزرگ‌نمایی» مخالف است.

آقای ترامپ نیز در مصاحبه‌ای گفت این کشتی حامل اقلامی «نه‌چندان دوستانه» بوده و «شاید هدیه‌ای از سوی چین» باشد. او افزود این موضوع او را «کمی متعجب» کرده است، چون به گفته خودش «روابط خوبی با شی جین‌پینگ» دارد و فکر می‌کند میان آن‌ها «درک مشترکی» وجود دارد.

الیزابت لاروس، استاد بازنشسته دانشگاه مری واشنگتن و پژوهشگر ارشد مجمع پاسیفیک، به بی‌بی‌سی چینی گفت تلاش این کشتی برای عبور از محاصره ایالات متحده می‌تواند یکی از دو معنا را داشته باشد: یا چین این محموله را برای خود و برای ایران بسیار مهم می‌داند، یا این اقدام تلاشی آزمایشی برای سنجش واکنش آمریکا به نقض محاصره تنگه هرمز بوده است.

او افزود ادامه چنین اقداماتی به این بستگی دارد که پکن این ریسک را تا چه اندازه ارزشمند بداند.

آیا تشدید تنش‌ها به لغو سفر آقای ترامپ منجر می‌شود؟

برخی بر این باورند که اقدامات اخیر آمریکا، علاوه بر افزایش فشار بر ایران، با هدف کشاندن چین به این بحران و واداشتن پکن به اعمال نفوذ بر تهران انجام شده است.

اما الیزابت لاروس می‌گوید هدف اصلی آقای ترامپ این است که جریان نفت از تنگه هرمز ادامه پیدا کند و بعید می‌داند در پس این اقدامات، نیتی برای جلب همکاری چین نهفته باشد.

او می‌گوید از زمان حمله روسیه به اوکراین و تحریم نفت این کشور، بخش بزرگی از جهان بیش از پیش به منابع انرژی خاورمیانه وابسته شده است. افزایش بهای نفت و گاز نیز بازارها را تحت فشار قرار داده و بر نااطمینانی اقتصادی افزوده است. به گفته او، آقای ترامپ به‌خوبی می‌داند که نمی‌تواند اجازه دهد ایران با بستن تنگه، جریان نفت و جابه‌جایی کالا را مختل کند.

خانم لاروس درباره تاثیر این تحولات بر روابط کوتاه‌مدت چین و آمریکا و نیز سفر برنامه‌ریزی‌شده آقای ترامپ گفت عامل تعیین‌کننده، ابعاد تهدید است. به گفته او، اگر چین قطعات دو منظوره به ایران منتقل کند و در نتیجه در حملات نظامی ایران علیه پایگاه‌های آمریکا یا متحدانش همدست تلقی شود، وضعیت پیچیده‌تر خواهد شد.

اما او تاکید کرد آقای ترامپ نمی‌خواهد تنش با ایران به روابطش با چین آسیب بزند و همچنان مایل است برای گفت‌وگو درباره تجارت و دیگر مسائل اقتصادی به پکن سفر کند. او همچنین گفت چین هم از به چالش کشیدن آمریکا در خاورمیانه سود چندانی نمی‌برد و «ایران برای چین آن‌قدر مهم نیست» که بخواهد بر سر آن وارد تقابل مستقیم شود.

خانم لاروس پیش‌بینی کرد دو کشور احتمالا به‌جای رویارویی مستقیم، به سمت مذاکرات فشرده دیپلماتیک خواهند رفت، چون هر دو می‌دانند که نتیجه یک رویارویی مستقیم می‌تواند فاجعه‌بار باشد.

اما او هشدار داد که اگر تنش‌ها شدت بگیرد، احتمال لغو کامل سفر از تعویق دوباره آن بیشتر است، چون دومین تعویق می‌تواند نشانه شتاب‌زدگی و انفعال تلقی شود. به گفته او، «ترامپ نباید این تصور را ایجاد کند که صرف‌نظر از شرایط، مشتاق سفر به چین است»، چرا که این موضوع موقعیت آمریکا را در برابر چین تضعیف می‌کند.

احتمال درگیری مستقیم چین و آمریکا پایین است

لو مینگ‌هویی، دانشیار دانشگاه فناوری نانیانگ سنگاپور، گفت محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا در درجه اول با هدف اعمال «حداکثر فشار» بر تهران انجام شده و چین در این میان اولویت دوم است.

او افزود حل مسالمت‌آمیز بحران به نفع پکن است و احتمال درگیری مستقیم میان چین و آمریکا پایین است، چون هیچ‌یک از دو طرف خواهان چنین تقابلی نیستند. به گفته او، با توجه به نفوذ قابل توجه چین بر ایران، هم در سطح بین‌المللی و هم در داخل چین، درخواست‌ها برای ایفای نقشی فعال‌تر از سوی پکن افزایش یافته و انتظار می‌رود چین با ابزارهای دیپلماتیک و نفوذ خود واکنش نشان دهد.

آقای لو درباره حادثه «توسکا» گفت رد این ادعاها از سوی پکن نشان می‌دهد چین این توقیف‌ها را تلاشی هدفمند از سوی آمریکا برای امنیتی جلوه دادن کشتیرانی تجاری می‌داند؛ تلاشی که در سطحی گسترده‌تر می‌کوشد چین را بیش از پیش به ایران پیوند دهد و آن را یکی از حامیان اصلی تهران نشان دهد.

او تاکید کرد که واشنگتن و پکن هر دو دلایلی برای پیشبرد دیدار آقای ترامپ و شی جین‌پینگ دارند و این دیدار همچنان یکی از اهداف کلیدی کوتاه‌مدت دو کشور است.

اما او یادآور شد که وضعیت کنونی بسیار سیال است و هر لحظه ممکن است تغییر کند.

تا ۲۲ آوریل، خبرگزاری نیمه‌رسمی تسنیم ایران گزارش داد که سپاه پاسداران دو کشتی را که بدون مجوز حرکت می‌کردند و سیستم‌های ناوبری خود را تغییر داده بودند، در تنگه هرمز توقیف کرده و برای بازرسی به آب‌های سرزمینی ایران هدایت کرده است. این نخستین بار از زمان آغاز درگیری‌ها در اواخر فوریه است که ایران کشتی‌هایی را توقیف می‌کند.