Hürmüz Boğazı'ndan geçişler fiilen durdu, petrol fiyatları yükseldi

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

İran yönetiminin, Hürmüz Boğazı'ndan geçmeye çalışan gemilerin "ateşe verileceğini" açıklamasının ardından boğazdan geçişler fiilen durdu.

Devrim Muhafızları komutanlarından İbrahim Cabbari, "Hürmüz Boğazı'nı kapattık. Şu anda petrol fiyatı 80 doların üzerine çıktı. Yakında 200 dolara çıkacak" dedi.

Cabbari, ABD-İsrail saldırılarının devam etmesi durumunda Ortadoğu'daki "tüm ekonomik merkezleri vuracakları" tehdidini de yaptı.

Reuters'ın aktardığına göre, ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM) Hürmüz Boğazı'nın kapalı olmadığını açıkladı.

Ancak geçişlerin fiilen durmuş olduğu görülüyor.

Bölgedeki önemli bir petrol ülkesi olan Irak da Rumeliye tesisinde üretimi azalttı.

Reuters'a konuşan Iraklı yetkililer ülkenin petrol üretimini 1,5 milyon varil azalttıklarını açıkladı.

Kararda, Hürmüz Boğazı'ndaki durum sebebiyle Irak'ın güneyinde "tanker sayısı azaldığı" bunun da stokçuluğun "kritik seviyeye ulaşmasına" sebep olduğu vurgulandı.

AFP'ye konuşan bakanlık kaynakları, Irak'ın kendi rafinerilerinden petrol üretimi yapacağını söyledi.

Doğalgaz fiyatları da Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinden bu yana görülmemiş bir şekilde arttı.

Dünyanın en büyük doğalgaz ihracatçılarından Katar'dan QatarEnergy şirketi de 2 Mart'ta, tesislerine düzenlenen saldırılar nedeniyle üretimi durdurduklarını açıklamıştı.

Bu gelişmelerin ardından İngiltere'deki doğalgaz fiyatı ikiye katlandı.

Petrol arzında aksaklık yaşanacağı endişesiyle Brent ham petrol fiyatı 80 doların üzerine çıktı.

Geçişler fiilen durdu

İran'ın Hürmüz Boğazı'nda en az üç gemiye saldırı düzenlenmesi sonrası, taşımacılık devleri bölgeden uzak durma kararı almıştı.

İran İslam Devrim Muhafızları (IRGC), İngiltere ve ABD'ye ait üç tanker gemisinin "füzelerle vurulduğunu ve yandığını" açıkladı.

Tahran, dünyanın petrol ve doğalgazının yaklaşık %20'sini taşıyan boğazdan gemilerin geçmemesi konusunda uyarıda bulunmuştu.

Hürmüz Boğazı'nda yüzlerce geminin gelişmeleri hareketsiz şekilde beklediği ve demirledikleri bildiriliyor.

Boğazın girişinde uluslararası gemi trafiği neredeyse durma noktasına geldi ve olası aksama çekincesiyle küresel petrol fiyatları yükselmeye başladı.

Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC), olası fiyat artışını frenlemek için petrol üretimini planlanandan daha çok artırma konusunda anlaştı.

Dünyanın en büyük konteyner taşımacısı Danimarkalı Maersk ve Fransız CMA CGM şirketleri Hürmüz Boğazı'ndaki risk nedeniyle bölgeden uzak durma kararı aldı. Kızıldeniz ve Akdenizi birbirine bağlayan Süveyş Kanalı'ndan da geçişlerin durdurulduğu açıklandı.

Sigorta şirketleri de Ortadoğu'dan geçen gemilerin sigorta primlerini önemli ölçüde artırdı.

Bu koşullar altında Körfez'de yol almanın maliyeti çok pahalı bir hale geldi.

Dünyada ham petrolün yaklaşık beşte biri, en dar noktası sadece 40 km genişliğinde olan bu kanal üzerinden taşınıyor.

Ortadoğu ve Asya'dan Avrupa'ya ulaşmak isteyen gemilerin şimdi Afrika'yı dolaşıp, Ümit Burnu'ndan geçmeleri gerekiyor ve bu da birkaç bin kilometre uzaması demek.

Deniz ticaretindeki koşullar, kısmen gıda ithalatına bağımlı Ortadoğu'ya yiyecek tedarikini de etkiliyor

Bölgede daha önce gerilim arttığında, BBC'ye konuşan İngiliz Dış İstihbarat Servisi MI6'nın eski başkanı Sir Alex Younger, "Hürmüz Boğazı'nın kapatılması, petrol fiyatı üzerindeki etkisi göz önüne alındığında, açıkçası inanılmaz bir ekonomik sorun olurdu" demişti.

Hürmüz Boğazı'ndan ne kadar petrol taşınıyor?

Veri analiz firması Vortexa'ya göre, Hürmüz Boğazı'ndan geçen yıl, ortalama günde 20 milyon varilden fazla ham petrol, kondensat (genellikle doğal gazdan üretilen düşük yoğunluklu bir sıvı) ve yakıt geçti.

Bu, deniz yolları üzerinden taşınan yıllık yaklaşık 600 milyar dolarlık enerji ticaretine denk geliyor.

İran, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Kuveyt ve Irak ile birlikte ham petrolünün büyük kısmını, çoğu Asya'ya olmak üzere, Hürmüz Boğazı üzerinden ihraç ediyor.

Hürmüz Boğazı'nın boyutları ne?

Hürmüz Boğazı, İran ve Umman arasında bir kanal. Giriş ve çıkış genişliği yaklaşık 50 km. Ortasındaki en dar noktasında ise bu genişlik yaklaşık 40 km.

Ancak boğaz, büyük gemiler için yalnızca orta kesiminde yeterince derin.

Denizcilik navigasyon haritaları, özellikle ağır petrol tankerleri için güvenli bir giriş şeridi, güvenli bir çıkış şeridi ve ikisi arasında bir tampon bölge belirler.

Toplamda, büyük gemiler sadece yaklaşık 10 km genişliğinde bir kanalda ilerlemek zorunda.

Tankerler Basra Körfezi'ne girerken, İran ve Arap ülkeleri arasında tartışmalı bölgeler olan Büyük ve Küçük Tunb adalarına yaklaşır.

Birçok uzmana göre, deniz trafiğini aksatmanın en olası yöntemi askeri müdahale. Bu durum, 1980-1988 yılları arasındaki İran-Irak savaşı sırasında yaşanmıştı.

Savunma doktrini mi?

Analistler, İran için Hürmüz Boğazı'nı kapatmanın, nükleer silaha sahip olmaya benzer bir "caydırıcı güç" olarak görüldüğünü söylüyor.

Uluslararası toplum uzun süredir İran'ın askeri nükleer program arayışına karşı çıkıyor.

Büyük güçler de defalarca, Tahran'ın stratejik coğrafi konumunu küresel enerji arzını boğmak için kullanmasına izin vermeyeceklerini dile getirdi.

İran, Hürmüz Boğazı'nı nasıl kapatabilir?

ABD Kongre Araştırma Servisi'nin 2012 tarihli bir raporuna göre, İran Hürmüz Boğazı'nda kademeli adımlar atabilir.

Raporda, bu adımlar şöyle sıralanmıştı:

İran-Irak savaşında İran, petrol tankerlerine karşı İpekböceği füzeleri konuşlandırdı ve Körfez sularına deniz mayınları döşedi.

Bu mayınlardan biri, USS Samuel B Roberts gemisine isabet etti. ABD misillemede bulundu.

İran, Hürmüz Boğazı'nı tamamen kapatmayı başaramadı ancak gemi sigorta primlerini önemli oranda artırdı. Bu da Körfez çıkışında tıkanıklığına neden oldu.

Uzmanlar ne öngörüyor?

Uzmanlar, İran'ın her ay bu su yolunda seyreden yaklaşık 3 bin gemiyi durdurmanın en etkili yollarından birinin, hızlı saldırı botları ve denizaltılar kullanarak mayın döşemek olacağını tahmin ediyor.

İran donanması ve Devrim Muhafızları Ordusu donanması, yabancı savaş gemilerine ve ticari gemilere saldırılar düzenleyebilir.

Ancak, büyük askeri gemiler de İsrail veya ABD hava saldırıları için kolay hedeflere dönüşebilir.

İran'ın hızlı botları genellikle gemisavar füzelerle donatıldı. Tahran ayrıca çeşitli gemileri, yarı batık araçlar ve denizaltılar da sahip.

Şu anda, uydu görüntülerini kullanan denizcilik takibi amaçlı internet siteleri, İran ordusuna ait gemilerin ülkenin güney deniz sınırlarına yakın hareketlerini raporluyor.

Hürmüz Boğazı'nın kapanmasından en çok hangi ülkeler etkilenir?

Vortexa'nın araştırmasına göre, Suudi Arabistan Hürmüz Boğazı'ndan günde yaklaşık 6 milyon varil ham petrol ihraç ediyor. Bu, komşu ülkelerin herhangi birinden daha fazla.

ABD Enerji Bilgi İdaresi'nin (EIA) tahminine göre, 2024 yılında Hürmüz Boğazı'ndan geçen ham petrol ve kondensatın yüzde 84'ü ve sıvılaştırılmış doğal gazın yüzde 83'ünün Asya pazarlarına gittiğini ediyor.

EIA; Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore'nin boğazdan geçen ham petrolün en büyük ithalatçıları arasında olduğunu belirtiyor.

EIA'ya göre, Amerika Birleşik Devletleri 2024 yılında boğazdan günde yaklaşık 500 bin varil ham petrol ve kondensat ithal etti. Bu, toplam petrol ithalatının yaklaşık yüzde 7'sini ve petrol tüketiminin yüzde 2'sini oluşturuyor.

Aynı raporda, yerli üretimin ve Kanada'dan yapılan ithalatın artmasıyla, ABD'nin Körfez ülkelerinden ham petrol ithalatının o sene neredeyse son 40 yılın en düşük seviyesine gerilediği belirtiliyor.

Hürmüz Boğazı'ndan taşınan petrolün Avrupa'ya düşen toplam payının ise günde 1 milyon varilden az olduğu görülüyor.

Tüm bu bilgiler ışığında; Arap ve Asya ülkelerinin, son çatışmada İsrail ile siyasi ittifak kuran ABD veya Avrupa güçlerinden daha fazla zarar göreceği anlaşılıyor.

Birçok Asya ülkesi İran ile iyi, hatta yakın ilişkilerini sürdürüyor.

Çin'in etkisi

Çin, Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrolün en büyük tüketicilerinden. Bu petrolün önemli kısmı İran tarafından küresel piyasa fiyatlarının altında satılıyor. Bu da Tahran için, ABD yaptırımlarıyla başa çıkmasına yardımcı olan hayati bir ekonomik can damarı.

EIA, Çin'in 2024 yılında İran'ın küresel piyasalara ihraç ettiği petrolün yaklaşık yüzde 90'ını satın aldığını tahmin ediyor.

İran Stratejik Dış İlişkiler Konseyi Sekreteri Firouzabadi'ye göre, Hürmüz Boğazı kapatılırsa, "kayıplardan ilk etkilenen ülke Çin olacak ve bu nedenle müzakereler Çin için de önemli."

İran petrolünün büyük tüketicisi olan Pekin'in, petrol fiyatlarındaki herhangi bir artışı veya nakliye yollarındaki aksamaları memnuniyetle karşılaması pek olası değil. Çin'in, bu hayati enerji koridorunun herhangi bir şekilde kapatılmasını önlemek için tüm diplomatik ağırlığını kullanması beklenebilir.

CNBC'ye konuşan enerji danışmanlığı şirketi Outlook Advisors'ın ortağı Anas Alhajji, Hürmüz Boğazı'nın kapatılmasının muhtemelen İran'ın düşmanlarından çok müttefiklerine zarar vereceğini söyledi.

Anas Alhajji, "Onlar [İranlılar] önce kendilerine zarar verecek bir şey yapmak istemiyor" dedi.

Alternatif güzergahlarla olası bir abluka aşılabilir mi?

Yıllardır dile getirilen Hürmüz Boğazı'nın kapatılması tehdidi, Körfez bölgesindeki petrol ihraç eden ülkeleri alternatif ihracat yolları geliştirmeye yöneltti.

Suudi Arabistan, 2019'da ham petrol taşımak için geçici olarak bir doğal gaz boru hattını yeniden kullanıma soktu.

BAE, iç kesimlerindeki petrol sahalarını, günlük 1,5 milyon varil kapasiteli bir boru hattıyla Umman Körfezi'ndeki Fujairah Limanı'na bağladı.

İran, Temmuz 2021'deUmman Körfezi'ne ham petrol taşımayı amaçlayan Goreh-Jask Boru Hattı'nı hizmete açtı.

Bu hat üzerinden halen günde yaklaşık 350 bin varil petrol taşıyabiliyor ancak İran'ın henüz bu miktara ulaşamadığı belirtiliyor.

EIA geçen yıl Haziran ayında, mevcut BAE ve Suudi boru hatlarından günde yaklaşık 2,6 milyon varillik kullanılmayan kapasitenin, Hürmüz Boğazı'nı bypass etmek için kullanılabileceğini kaydetmişti.