İran müharibəsinin kölgəsində Azərbaycan: qarşıdakı həftələrdə nə gözlənilir?

ABŞ və İsrailin İranla müharibəsi sürətlə qeyri‑müəyyən mərhələlərə daxil olduqca, Azərbaycan da özünü getdikcə daha çox bu qarşıdurmanın təsir dairəsində görməkdədir.

Regionda çox az ölkə coğrafiya, enerji marşrutları, etnik bağlar və dərin geosiyasi rəqabətlərin Azərbaycan qədər kəsişdiyi bir nöqtədə yerləşir.

Qarşıdakı bir neçə həftə ərzində bu dinamika daha da güclənə bilər. Belə olarsa, Bakı üçün çevik diplomatik davranış və təhlükəsizliyin qorunması həyati əhəmiyyət daşıyacaq.

İrana bombalar atıldıqca və İran da əvəzində Yaxın Şərq boyunca bombalar yağdırdıqca Azərbaycan üçün vəziyyət gedərək daha da həssaslaşmaqdadır.

Regiondakı gərginliyin təsirini ölkə ilk dəfə martın 5-də Naxçıvana dəyən dron zərbələri zamanı hiss etdi.

Hücum zamanı hava limanının terminalı zədələndi, mülki şəxslər yaralandı.

Hər iki tərəfin vəziyyəti tez bir zamanda yumşaltmasına baxmayaraq, hadisə sərhədlərin artıq təhlükəsiz olmadığını göstərdi: İran daxilindəki qarşıdurma çox asanlıqla Azərbaycan ərazisinə keçə bilər.

Naxçıvanın təcrid olunmuş coğrafiyası bu riski daha da dərinləşdirir - çünki onun hava və quru marşrutlarının böyük hissəsi İran üzərindən keçir və Tehrandakı istənilən qeyri‑sabitlik dərhal muxtar respublikanın İranla əlaqələrini riskə atır.

Lakin Bakı üçün ən ciddi strateji risk təkcə hərbi insidentlərdən deyil, İran daxilindəki siyasi və etnik proseslərdən də qaynaqlanır.

İranda 20-25 milyon etnik azərbaycanlı yaşayır və bu bölgələr ölkənin şimal‑qərbində, Azərbaycanla həmsərhəd ərazilərdə cəmləşib.

Bu səbəbdən İranın daxilindəki hər hansı ciddi sarsıntı Bakı üçün təhlükəsizlik riskləri və potensial humanitar problemlər yaradır.

Prezident İlham Əliyevin son açıqlamasında İran azərbaycanlılarını "ümid yeri" kimi təqdim etməsi əvvəlki illərin ehtiyatlı xəttindən kəskin şəkildə fərqlənirdi və Tehran üçün ən həssas daxili məsələ olan etnik amilə toxunurdu.

İran daxilindəki siyasi boşluq və ya parçalanma halında, bu bölgələrdə etirazlar və ya qaçqın axını Azərbaycanı seçim qarşısında qoya bilər.

Enerji infrastrukturu da risk altındadır. Müharibə şimala doğru genişlənərsə, Azərbaycan üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri və Cənubi Qafqaz qaz xətti potensial hədəfə çevrilə bilər.

Bu kəmərlər təkcə Azərbaycan iqtisadiyyatının dayağı deyil, eyni zamanda Avropanın enerji təhlükəsizliyinin əsas sütunlarındandır.

Yaxın Şərqdə silahların neftin qiymətini artırdığı bir zamanda bu kəmərlər Azərbaycanın qlobal səviyyədə əhəmiyyətini artırır, lakin onların risk altına düşməsi, eyni zamanda Bakının üzərinə daha böyük geosiyasi təzyiq qoyur.

Qlobal neft qiymətlərinin artması Azərbaycana milyardlarla əlavə gəlir gətirə bilər.

Lakin idxalın bahalaşması, xüsusilə də yanacaq qiymətlərinin yüksəlməsi səbəbindən inflyasiya da arta bilər. Bu isə maaş və təqaüdlərin alıcılıq qabiliyyətini zəiflədərək sosial narazılıq riskini artırar.

Diplomatik müstəvidə isə Bakı hələ ki, incə balansı qorumağa çalışır. İsrail və Türkiyə ilə güclü strateji əməkdaşlığa baxmayaraq, Azərbaycan açıq şəkildə anti‑İran cəbhəsinə qoşulmaqdan yayınır.

Naxçıvan insidentindən sonra sərt ritorikadan sürətlə diplomatik yumşalmaya keçid də bu reallığı təsdiqləyir.

Yaxın həftələrdə Azərbaycan çox güman ki, regionun ən strateji həssas nöqtələrindən biri olaraq qalacaq.

İranda vəziyyətin yaxın həftələrdə necə dəyişəcəyi məchul qaldıqca, bu gərginliyin Azərbaycan üçün yaratdığı risklərin də davamlı ola biləcəyi görünməkdədir.