از ۴۰۰ دستگاه تا چند کارگاه محدود؛ رکود صنعت ابریشم‌بافی هرات

صدیقه تمسکی، چهل سال پیش ابریشم بافی را در هرات آغاز کرد. او که روزهای رونق بازار محصولات کارگاه‌های این شهر را به خوبی به یاد دارد، می‌گوید که این صنعت در حال رکود است.

خانم تمسکی می‌گوید زمانی ۴۰۰ دستگاه ابریشم بافی تنها در جاده شمالی شهر هرات فعال بودند و حالا تنها دو الی سه دستگاه باقی مانده‌اند.

به گفته او در سال‌های اخیر زنانی‌که در صنعت ابریشم بافی در ولایت هرات فعال بودند، به‌دلیل رکود این صنعت، دستگاه‌های بافندگی خود را جمع کردند. شماری حتی به عنوان «چوب سوخت» استفاده کردند یا به فروش رساندند.

ولایت هرات در گذشته از مراکز اصلی بافت ابریشم وتولید پارچه‌ها و لباس‌های ابریشمی بود، اما در سال‌های اخیر این صنعت نه تنها گسترش نیافته، بلکه شاهد افت بوده است.

صدیقه تمسکی می‌گوید که در دوسال گذشته این صنعت دوباره جان گرفته و ۱۰ دستگاه ابریشم بافی از مردان و به همین تعداد دستگاه ابریشم بافی زنان در این ولایت فعال شده‌اند.

او می‌گوید با توجه به اینکه بیشتر کارگران ابریشم‌بافی را زنان تشکیل می‌دهند، این صنعت نیاز به حمایت دارد.

خانم تمسکی به بی‌بی‌سی گفت: «برای حمایت از این صنعت به ما پول ندهید، تولیدات ما را بخرید.»

محصولات ابریشمی در کارگاه‌های ابریشم‌ بافی افغانستان به روش سنتی تولید می‌شود و تا همین سال‌های اخیر تعداد آنها محدود بود.

خانم تمسکی می‌گوید که در دو دهه اخیر تنوع این محصولات بیشتر شده و او چادر ابریشمی، لباس ابریشمی و کفش ابریشمی، لباس مردانه و زنانه، نیکتایی و شال‌گردن، یخن‌قاق و واسکت ابریشمی را هم تولید می‌کند.

این تولیدکننده ابریشم از رقابت شدید محصولات داخلی با اقلام مشابه چینی گلایه دارد و می‌گوید: «اگر بازار باشد کار ما هم رونق می‌گیرد.»

او همچنین از دشواری‌های راه یافتن به بازار بین‌المللی شکایت دارد و می‌گوید: «وقتی سفارش خارجی دریافت می‌کنیم به طور مثال اگر یک جنس را به ۷۰ دالر بفروشیم، اداره پست از ما ۱۵۰ دالر هزینه انتقال آنرا می‌خواهد.»

سمیر اندیشمند، از مسئولان فروشگاه آنلاین چهارسوق، می‌گوید که صنعت ابریشم با نبود بازار منظم و دسترسی به خریداران مواجه است که این امر باعث کاهش رونق این حرفه شده است. او می‌گوید که تلاش می‌کنند تولید کنندگان کالاهای ابریشمی در ولایت هرات را به مشتریان داخلی و جهانی وصل کنند.

وضعیت صنعت پیله‌وری و پیشینه تاریخی آن

براساس اطلاعات وزارت زراعت و مالداری حکومت طالبان، مراکز پرورش کرم ابریشم برای اولین بار در سال ۱۳۴۵ خورشیدی در گلباغ، باغ بابر و مرستون در ولایت کابل ایجاد شدند.

در اواخر سال ۱۳۵۱ فارم پروژه پیله‌وری دارالامان به کمک مالی کشور چین و از بودجه دولت در زمینی به مساحت ۳۵ هکتار ایجاد شد و تا سال ۱۳۹۸ فعالیت داشت، ولی زمین این فارم در سال ۱۳۹۸ از وزارت زراعت گرفته شد و فارم جدید درساحه ریشخور ایجاد شد.

صدیقه تمسکی می‌گوید که صنعت ابریشم بافی در افغانستان بیش از چهارصد سال قدمت دارد و اولین مرتبه از چین از طریق جاده ابریشم وارد افغانستان شده است.

امروزه صنعت تولید ابریشم و پرورش کرم پیله در جهان مدرن و صنعتی شده و کشورهای تولیدکننده از این صنعت درآمد ده‌ها میلیون دالری دارند.

به طور مثال چین در سال ۲۰۲۴ میلادی به ارزش ۷۱۶ میلیون دالر ابریشم صادر کرده است.

ابریشم ایتالیا به خاطر زیبایی و مرغوبیت دارای شهرت جهانی است و این کشور در سال ۲۰۲۴ میلادی ۲۶۶ میلیون دالر صادرات داشت.

به گفته وزارت زراعت و مالداری حکومت طالبان، اکنون مراکز پیله‌وری در شش ولایت قندوز، جوزجان، هرات، بلخ، بغلان و لوگرفعال هستند. درباره میزان تولید و وضعیت کنونی این فارم‌ها اطلاعاتی منتشر نشده است.

این وزارت صنعت پیله‌وری را در ولایت هرات تاریخی دانسته و افزوده که این ولایت جایگاه نخست را در تولید ابریشم دارد و حدود ۶۵ درصد ابریشم افغانستان در این ولایت تولید می‌شده است.

آماری درباره تولید و صادرات ابریشم در سال‌های اخیر وجود ندارد. آخرین آماری که درباره میزان صادارت ابریشم افغانستان در سایت تریدینگ اکونومیکس (Trading Economics) منتشر شده مربوط به سال ۲۰۱۹ است.

ارزش صادرات ابریشم این کشور در آن سال ۴۸۶ هزار و مقدار آن هم ۴۲ هزار کیلوگرم به مقصد ایالات متحده امریکا ذکر شده است.

در این سایت مشخص نشده که این مقدار ابریشم خام بود یا محصولات ابریشمی ساخت افغانستان.

ابریشم چطور تولید می‌شود؟

تار ابریشم توسط کرم ابریشم تولید می‌شود. این کرم‌ها پس از رشد کافی در اطراف خود پیله‌ می‌تنند. برای به دست‌آوردن الیاف ابریشمی، پیله را در آب گرم حرارت می‌دهند تا کرم داخل آن بمیرد.

در اولین ماه فصل تابستان پروانه ماده حدود ۵۰۰ تخم روی برگ توت می‌گذارد. ده روز بعد نوزاد کرمی شکل از تخم بیرون می‌آید. پرورش دهندگان، کرم‌های بیمار و ضعیف را از بین می‌برند.

کرم سالم از برگ توت تغذیه کرده و حدود ۲۵ روز بعد از دهان خود شیره‌ای ترشح می‌کند و پیله‌ای به دور خود می‌تنند. بعد از حرارت دادن پیله‌ها، رشته‌های ابریشمی توسط چرخ‌های مخصوص به دور دوک پیچیده می‌شود. از هر پیله رشته‌هایی به درازی ۵۰۰ تا ۱۳۰۰ متر بدست می‌آید.