سنندج زیر آتش؛ نابودی گسترده پایگاه‌های نظامی و امنیتی در حملات آمریکا و اسرائیل

«حوالی ساعت شش و نیم صبح بود که همه‌جا لرزید. نمی‌دانستیم باید چکار کنیم، کجا برویم، انگار زیر پایمان منفجر شده بود و همه چیز زیر خانه ما داشت اتفاق می‌افتاد. از پنجره بیرون را نگاه کردم، ستونی از دود و خاک به آسمان رفته بود که ناگهان انفجار دیگری رخ داد… فکر کردم همه چیز دارد به نقطه پایان نزدیک می‌شود.»

این روایت یک شاهد عینی از اولین حملات هوایی آمریکا و اسرائیل در بامداد ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ به شهر سنندج، مرکز استان کردستان است. ‌

بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی اهداف آمریکا و اسرائیل را که در این حملات تخریب شدند را بررسی کرده است که نشان می‌دهد بخش گسترده‌ای از پایگاه‌های نظامی، غیرنظامی و امنیتی این شهر به طور گستره‌ای تخریب شده‌اند.

در جریان جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل، استان کردستان شاهد کم‌ترین حملات بود و اسرائیل تنها یک بار به پادگان امام علی سپاه پاسداران در نزدیکی شهرک دوشان سنندج حمله کرد. اما در جریان جنگ اخیر شرایط تغییر کرد، و شهرهای کردنشین، به‌طور ویژه سنندج، مریوان، پاوه، مهاباد، سقز و کرمانشاه بارها مورد حملات شدید قرار گرفتند.

شدت حملات به مکان‌های نظامی، امنیتی، اداری و غیرنظامی در شهر سنندج پس از تهران به عنوان پایتخت و اصفهان، بسیار شدید بود. بعد از تهران و اصفهان، بیشترین آسیب به آثار و بافت تاریخی در نتیجه حملات آمریکا و اسرائیل، به سنندج وارد شده است.

کامران متین، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه ساسکس بریتانیا می‌گوید «از نظر طراحان نظامی آمریکا و اسرائیل بمباران مناطق نظامی در سنندج تاثیر مهمی روی تضعیف نیروهای جمهوری اسلامی در مرزهای کر‌دستان با اقلیم کردستان عراق» دارد.

شهر سنندج دارای سه پادگان بزرگ، پادگان لشکر ۲۸ کردستان وابسته به ارتش، پادگان امام علی سپاه پاسداران در نزدیکی شهرک دوشان و پادگاه لشکر محمد رسول‌الله کردستان در نزدیکی شهرک ننله است. این سه پادگان در سه منطقه استراتژیک غرب، شمال و جنوب شرقی شهر سنندج واقع شده‌اند. این شهر همچنین دارای دو مرکز فرماندهی بزرگ پلیس است.

اغلب حملات شدید به شهر سنندج و بسیاری دیگر از شهرهای غرب و شمال‌غرب ایران بیشتر در بازه زمانی ۱۱ تا ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ انجام شده است. حملات به شهر سنندج پس از این تاریخ‌ها متوقف شد، تنها در تاریخ ۱۱ فروردین ۱۴۰۵ ارتش اسرائیل اعلام کرد به یک ایستگاه پلیس متعلق به نیروی انتظامی داخلی در شهر سنندج حمله کرده است.

از حمله به مراکز نظامی تا فرودگاه و صداوسیما

بررسی‌های بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی فارسی بر اساس ویدیوهای منتشر شده از حملات اسرائیل و آمریکا به شهر سنندج و تطبیق آنها با تصاویر ماهواره‌ای تایید می‌کند که دست‌کم ۱۸ مرکز نظامی، امنیتی، اداری و غیرنظامی مورد حمله قرار گرفته است.

تحقیقات ما نشان می‌دهد به مکان‌های زیر در شهر سنندج حمله صورت گرفته و این مکان‌ها یا کاملا نابود شده‌اند یا بخش‌هایی از آن از بین رفته است:

از اولین مراکزی که در بامداد یازدهم اسفند در سنندج به آن حمله شد، قرارگاه شهرام‌فر سازمان اطلاعات سپاه، اداره کل اطلاعات استان کردستان و ستاد خبری اطلاعات سنندج بود. این مراکز امنیتی در قلب شهر سنندج و در منطقه‌ای بزرگ در فاصله بلوار شبلی و بلوار آبیدر (صفری) قرار دارند.

در یک ویدیوی اختصاصی که به دست بی‌بی‌سی فارسی رسیده، شدت حملات و انفجارها به سه مرکز امنیتی از خیابان معراج کاملا قابل مشاهده است.

بررسی تصاویر ماهواره‌ای قبل و بعد شرکت پلنت از این منطقه نشان می‌دهد که دست‌کم بخش‌های وسیعی از قرارگاه شهرام‌فر، ستاد خبری و اداره کل اطلاعات استان کردستان بر اثر حمله از بین رفته است.

شدت حمله نشان می‌دهد برخی از ساختمان‌های اطراف این اماکن نظامی هم آسیب دیده‌اند.

شبکه حقوق بشر کردستان ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ در گزارشی نوشت که شهروندان بازداشت شده در قرارگاه شهرام‌فر و اداره اطلاعات سنندج، پس از حمله به قرنطینه زندان مرکزی سنندج منتقل شده‌اند.

به گزارش این سازمان حقوق بشری در جریان بمباران شهر سنندج، یک شهروند غیرنظامی به نام بهرام قصری کشته شده است. اما همچنان آمار دقیقی از تعداد کشته‌شدگان حملات آمریکا و اسرائیل به سنندج، همانند دیگر شهرهای دیگر وجود ندارد.

شبکه حقوق بشر کردستان پیش‌تر در گزارشی درباره بازداشتگاه‌‌های مخفی نهادهای امنیتی نوشته بود که بازداشتگاه قرارگاه شهرام‌فر دارای دو طبقه است که در طبقه اول اتاق‌های بازجویی و در طبقه دوم سلول‌های انفرادی قرار دارند.

مقر یگان ویژه، پادگان امام علی سپاه، فرودگاه و قرارگاه شماره یک فرماندهی مرزبانی کردستان که با فاصله کمی در نزدیکی شهرک‌های دوشان و قار قرار دارند، از دیگر اهداف حملات آمریکا و اسرائیل بودند.

بررسی تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد دست‌کم ۲۶ سوله و ساختمان در پادگان امام علی و ۱۰ سوله و ساختمان در مقر یگان ویژه کاملا تخریب یا آسیب دیده است، که نشان از شدت حملات به این مراکز دارد.

مقر فرماندهی یگان ویژه استان کردستان در شهر سنندج، یکی از بزرگ‌ترین مقرهای یگان ویژه در غرب ایران است و نقش مهمی در سرکوب اعتراضات مردمی در کنار سپاه پاسداران و نیروهای بسیج دارد. پس از اعتراضات زن، زندگی، آزادی، حسن کرمی، فرمانده وقت یگان ویژه از مقر یگان ویژه سنندج بازدید کرد و از نقش این یگان در مهار اعتراضات قدردانی کرد. ‌

پادگان امام علی، بزرگ‌ترین پادگان شهر سنندج و استان کردستان است. تنها سه ماه پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، رزمایش برزگ «الی بیت‌المقدس ۱۶» در پادگان امام علی سپاه سنندج به منظور «افزایش هماهنگی بین نیروها، ارتقای آمادگی در مقابله با تهدیدات احتمالی و تمرین واکنش سریع در شرایط بحران» عنوان برگزار شد که نشان می‌دهد این پادگان از اهمیت نظامی بالایی برخورد است.

پادگان امام علی در نزدیکی گورستان بهشت محمدی سنندج قرار دارد و از آن به عنوان مرکزی برای سازماندهی نیروهای امنیتی در مقابله با اعتراضات مردمی استفاده می‌شود. برای مثال در جریان مراسم چهلم کشته‌شدگان اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» در ۲۶ آبان ۱۴۰۱ نیروهای سپاه پاسداران از این پادگان که در نزدیکی گورستان بهشت محمدی قرار دارد، به معترضان حمله کردند. آرام حبیبی و شاهو بهمنی در جریان درگیری این روز به دست نیروهای امنیتی کشته شد.

یک ماه پس از سرکوب اعتراضات آبان ۹۸ نیز رسانه‌های ایران تصاویری از رزمایش نیروهای سپاه و بسیج در پادگان امام علی منتشر کردند که بخشی از آن چگونگی مقابله با اعتراضات مردمی اختصاصی داشت.

فرودگاه سنندج نیز از تاریخ سرکوب این شهر مبرا نیست. این فرودگاه بیش از هر چیز با تصاویر اعدام‌های دسته‌جمعی اعضای احزاب چپ گرای کردستان در تاریخ پنجم شهریور ۱۳۵۸ به دست نیروهای انقلابی تحت امر صادق خلخالی حاکم شرع وقت، شناخته می‌شود.

ارتش اسرائیل در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ تصاویری از حمله به یک هلی‌کوپتر میل-۱۷ متعلق به سپاه پاسداران فرودگاه سنندج منتشر کرد.

علاوه بر ساختمان‌های صداوسیما در تهران که هم در جریان جنگ ۱۲ روز و هم جنگ اخیر مورد به آن حمله شد، سنندج تنها شهری است که صداوسیمای آن هدف حمله قرار گرفته است.

بررسی تصاویر ماهواره‌ای قبل و بعد ۹ و ۱۵ اسفند نشان می‌دهد که دست‌کم چهار ساختمان بزرگ در مجموعه صداوسیمای مرکز استان کردستان که در خیابان جام‌جم سنندج قرار دارد، بر اثر حمله کاملا از بین رفته است.

اداره کل تبلیغات اسلامی و پایگاه بسیج که هر دو در منطقه مشهور به باشگاه افسران در فاصله خیابان‌های امام خمینی و فردوسی قرار دارند، از دیگر مراکزی هستند که حملات آمریکا و اسرائیل آسیب دیده‌اند. تصاویر ماهواره‌ای شرکت پلنت آسیب گسترده به این مراکز را نشان می‌دهد.

چرا سنندج؟

یک هفته پیش از آغاز جنگ، در تاریخ سوم اسفند ۱۴۰۴، پنج حزب کردستان ایران «ائتلاف نیروهای سیاسی کردستان ایران» را تشکیل دادند و بعدتر حزب کومله کردستان نیز به این ائتلاف پیوست. با آغاز جنگ گمانه‌زنی‌هایی مطرح شد که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا با برخی از رهبران این احزاب تماس گرفته است. تاکنون هیچ‌کدام از احزاب این موضوع را تایید یا تکذیب نکرده‌اند.

در همین بازه زمانی، برخی خبرگزاری‌های بین‌المللی همچون سی‌ان‌ان، فاکس‌نیوز و آکسیوس اخباری درباره مسلح کردن «احزاب کرد ایرانی مستقر در اقلیم کردستان عراق توسط سازمان سیا»، «تماس دونالد ترامپ با رهبران کرد» و «ورود زمینی آنها به ایران برای جنگ با جمهوری اسلامی» را به نقل از منابع ناشناس منتشر کردند. هیچ‌کدام از احزاب کرد این اخبار را تایید نکرده‌اند، و حتی برخی از آنها گفتند حاضر نیستند در این جنگ مشارکت کنند.

با این‌حال نحوه حملات آمریکا و اسرائیل به شهرهای نوار مرزی ایران علی‌الخصوص شهری مانند سنندج، گمانه‌زنی‌ها درباره مهیا کردن شرایط مناسب در راستای ورود زمینی احزاب کرد را تقویت می‌کرد.

کامران متین، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه ساسکس بریتانیا به بی‌بی‌سی می‌گوید بمباران شهر سنندج را از چند جنبه می‌تواند بررسی کرد. ابتدا اینکه شهر سنندج از لحاظ جغرافیایی در جایی واقع شده که دارای امکانات، تاسیسات و پادگان‌های نظامی متعدد و فرودگاه است و محل پشتیبانی لجستیکی و نظامی برای شهرهای مرزی‌تر مانند مریوان و پاوه به شمار می‌رود.

به گفته این استاد روابط بین‌الملل ضربه زدن به این‌ امکانات و تاسیسات نظامی از نظر طراحان نظامی آمریکا و اسرائیل می‌تواند تاثیر مهمی روی تضعیف نیروهای جمهوری اسلامی در مرزهای کر‌دستان با اقلیم کردستان عراق، جایی‌که اکثر احزاب کرد ایرانی مستقر هستند، داشته باشد.

کامران متین همچنین به جایگاه سنندج در تاریخ سیاسی معاصر کردستان اشاره می‌کند و می‌گوید: «به لحاظ سیاسی و سمبلیک هم سنندج جایگاه مهمی به ‌خصوص در دوره بعد از انقلاب به عنوان پیشگام مبارزه علیه جمهوری اسلامی دارد.»

کامران متین در ادامه توضیح می‌دهد: «بمباران سنندج را باید در متن بمباران‌های وسیع‌تری‌ که در غرب ایران و کردستان رخ داد بررسی کرد. می‌توان حدس زد که طراحان نظامی اسرائیل و آمریکا به این دلیل به این بمباران‌ها دست زده باشند تا نیروهای نظامی جمهوری اسلامی در مناطق مرزی از ارومیه گرفته تا ایلام را به شدت تضعیف کنند تا اگر احیانا نیروهای سیاسی کُرد که دارای بازوی نظامی هستند و در نوار مرزی یا با فاصله کمی از مرز در داخل کردستان عراق مستقر هستند تصمیم به مداخله نظامی گرفتند، زمینه بهتری برای عملیات‌های نظامی آنها فراهم شده باشد».

نیویورک تایمز در گزارشی که ۱۸ فرودین به نام «چگونه ترامپ آمریکا را به جنگ با ایران کشاند» منتشر کرد -که مشروح جلسه‌ بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل و ارائه طرح‌‌ حمله به ایران در کاخ سفید برای دونالد ترامپ است- به طرح احتمال «ورود نیروهای کرد از مرز عراق برای گشودن جبهه زمینی» توسط نتانیاهو اشاره دارد، در این گزارش آمده که یک روز بعد مقام‌های آمریکایی به ترامپ گفتند این احتمال «دور از واقعیت» است.

کامران متین، استاد روابط بین‌الملل به بی‌بی‌سی گفت هزینه سیاسی و نظامی چنین اقدامی برای احزاب کردستان ایران می‌توانست بسیار زیاد باشد: «اما بلوغ سیاسی این احزاب مانع از آغاز عملیات نظامی نابه‌هنگام شد».

کامران متین توضیح می‌دهد که ایده ورود نیروهای کرد به مناطق کردنشین ایران جدید و مختص به وضعیت پیش آمده به دلیل جنگ جاری بین آمریکا و اسرائیل و ایران نیست اما به گفته او این کار مستلزم تحقق شرایطی است: «از جمله اینکه احزاب کرد ایرانی مستقر در اقلیم کردستان - به جز پژاک (چون پژاک در منطقه تحت کنترل پ‌پ‌ک است)- در مناطق تحت اداره حکومت اقلیم کردستان عراق مستقر هستند و بدون رضایت حکومت اقلیم امکانات انجام چنین کاری برای آنها بسیار محدود است».

آثار تاریخی آسیب‌دیده در سنندج

به گزارش وزارت میراث فرهنگی ایران، در جریان ۳۹ روز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، حدود ۱۴۰ اثر تاریخی در ۲۰ استان آسیب دید، که برآورد اولیه خسارت‌ها بالغ بر ۷/۵ هزار میلیارد تومان است.

توزیع جغرافیایی این خسارات نشان می‌دهد ۶۱ اثر تاریخی در استان تهران، ۲۳ اثر تاریخی در استان اصفهان و ۱۲ اثر در استان کردستان آسیب دیده‌اند.

بر اساس داده‌های جمع‌آوری شده مرکز تفسیر میراث دانشگاه شیکاگو، این ۱۲ مکان که شامل بافت‌های تاریخی و موزه در سنندج است، عبارتند از: عمارت خسروآباد، خانه امین الاسلام، خانه مجتهدی، عمارت ملک‌التجار، مسجد پیر عمر، عمارت سالار سعید (موزه باستان‌شناسی)، خانه متوسل، عمارت آصف وزیری (موزه مردم‌شناسی خانه کرد)، مسجد جامع دارالاحسان، خانه نصرت نوری، خانه تاریخی صحرایی و حمام دو خزینه.

عمارت تاریخی خسروآباد به فاصله بسیار کمی در نزدیکی ستاد خبری و قرارگاه شهرامفر سپاه پاسداران قرار دارد.

این بنای تاریخی سال ۱۲۲۳ هجری قمری توسط امان‌الله‌خان اردلان والی، حاکم شهیر کردستان در مساحت شش هزار متر مربع ساخته شده است.

عمارت خسروآباد با شماره ۱۴۹۱ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است و تیرماه سال ۱۴۰۰ به عنوان کاخ موزه افتتاح و به بهره‌برداری رسید.

مدیرکل میراث‌فرهنگی استان کردستان بخشی از تزئینات معماری عمارت خسروآباد، آصف وزیری و سالار سعید از جمله آینه‌کاری‌ها، دیوارها، ارسی‌ها، سردر کتیبه‌ها، گچ‌کاری‌ها و همچنین درها و پنجره‌ها آسیب دیده است.

به گفته مدیرکل میراث فرهنگی کردستان، این سه بنای تاریخی با حدود ۴۵ درصد تخریب، در زمره بناهای آسیب‌دیده جدی قرار دارند.

عمارت ملک‌التجار، مسجد پیر عمر، عمارت سالار سعید (موزه باستان‌شناسی)، خانه متوسل، عمارت آصف وزیری (موزه مردم‌شناسی خانه کرد)، مسجد جامع دارالاحسان و خانه نصرت نوری با فاصله‌های کوتاهی در اطرف پایگاه بسیج و مرکز اسلامی سنندج قرار دارند که نتیجه حملات به آنها هم آسیب وارد شده است.

بر اساس ارزیابی سازمان میراث فرهنگی کردستان، مقبره و مسجد پیرعمر با ۸۵ درصد تخریب، بیشترین سطح خسارت را دیده است.