آتش جنگ برسر میراث فرهنگی؛ از «سپر آبی» تا بمباران

از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، چند اثر تاریخی در ایران آسیب دیده‌اند. با ادامه درگیری نگرانی‌ها درباره هدف قرار گرفتن میراث فرهنگی از طرف نیروهای آمریکا و اسرائیلی افزایش یافته است و وزیرخارجه ایران سکوت یونسکو را «غیرقابل قبول» خواند.

عباس عراقچی روز پنجشنبه ۲۳ اسفندماه ( ۱۲مارس) در شبکه ایکس نوشت: «اسرائیل آثار تاریخی ایران را بمباران می‌کند که قدمت برخی از آنها به قرن چهاردهم برمی گردد. چندین اثر ثبت‌ شده در فهرست میراث جهانی یونسکو مورد هدف قرار گرفته‌اند.»

او پرسیده است: «یونسکو کجاست؟ سکوت آن غیرقابل قبول است».

یک روز پیش از این، لازار الوندو آسومو، مدیر مرکز میراث جهانی یونسکو، به خبرگزاری رویترز گفته بود این سازمان «عمیقا نگران نخستین تاثیری است که درگیری‌ها هم‌اکنون بر بسیاری از سایت‌های میراث جهانی گذاشته‌اند.»

او همچنین گفته بود از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، چهار مورد از ۲۹ سایت میراث جهانی ایران آسیب دیده‌اند و یونسکو از همه طرف‌های درگیر خواسته است از مکان‌های دارای اهمیت فرهنگی حفاظت کنند.

براساس گزارش‌ها تاکنون کاخ گلستان، کاخ موزه چهل ستون، بخشی از بافت تاریخی مرکز تهران، عمارت‌هایی چون آصف، سالار سعید و خسروآباد در سنندج، کاخ رشک جنان (کاخ استانداری) اصفهان و موزه مردم‌شناسی و باستان‌شناسی قلعه فلک‌الافلاک خرم‌آباد از جمله جاهایی بودند که براثر بمباران آمریکا و اسرائیل آسیب دیدند .

مدیرکل حفظ، احیاء و مرمت بناها، بافت‌ها و محوطه‌های تاریخی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری روز سه‌شنبه گذشته ۱۹ اسفند (۱۰ مارچ) خبر داد که برای حفاظت از گنجینه‌های فرهنگی و تاریخی، «سپر آبی» در بیش از ۱۲۰ موزه‌ها و برخی بناهای تاریخی ایران نصب شده است.

«سپر آبی» علامتی بین‌المللی است که بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه روی بناها و مکان‌های فرهنگی نصب می‌شود تا در زمان جنگ به‌عنوان آثار تحت حفاظت شناخته شوند.

محسن طوسی به خبرگزاری ایرنا درباره کاخ گلستان گفته بود: «کاخ گلستان بر اثر ترکش‌ها و موج انفجار حمله ائتلاف اسرائیل و آمریکا به (کلانتری) میدان ارگ به شدت آسیب دیده است و این بهانه که به کلانتری حمله شده پذیرفته نیست».

حدود هشت ماه پیش در جریان جنگ ۱۲ روزه میان اسرائیل و ایران گزارش و خبری مبنی بر تخریب میراث فرهنگی منتشر نشد.

در دی‌ماه ۱۳۹۸ ( ۴ ژانویه ۲۰۲۰) پس از کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران در عراق، دونالد ترامپ، در دور اول ریاست جمهوری‌اش در شبکه ایکس تهدید کرد در صورتی که مقام‌هایی ایرانی بخواهند انتقام بگیرند «ما ۵۲ سایت ایران (معادل ۵۲ گروگان آمریکایی در اوایل انقلاب ایران)، که برخی دارای ارزش و اهمیت بالا برای ایران و فرهنگ ایرانی هستند را در تیررس داریم، و به این اهداف و خود ایران، به سرعت و به شدت حمله خواهد شد. آمریکا دیگر هیچ تهدیدی را تحمل نمی کند!»

یونسکو در همان زمان به سخنان دونالد ترامپ واکنش نشان داد و با یادآوری عضویت آمریکا در کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه تاکید کرد که آمریکا نسبت به میراث فرهنگی مردم ایران تعهد بین‌المللی دارد.

چرا آثار تاریخی نباید هدف قرار بگیرند؟

آسیب دیدن بناهای تاریخی مانند کاخ «چهل‌ستون» تنها به یک ساختمان محدود نمی‌شود؛ چنین رویدادهایی اغلب ضربه‌ای به هویت و حافظه تاریخی یک جامعه تلقی می‌شوند و این نگرانی تنها به ایرانی‌ها محدود نیست.

پس از ویرانی‌های گسترده میراث فرهنگی در جنگ جهانی دوم، جامعه جهانی تصمیم گرفت قانونی مشترک برای حفاظت از این آثار تدوین کند. نتیجه این تلاش، کنوانسیون ۱۹۵۴لاهه بود. ایران پنج سال بعد با تائید مجلس شورای ملی، در ۲۲ فوریه ۱۹۵۹ (۱۳۳۷/۱۲/۰۳) به این کنوانسیون پیوست.

پیام اصلی این توافق این است که آثار فرهنگی تنها متعلق به یک کشور نیستند؛ بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت به شمار می‌روند و باید حتی در سخت‌ترین شرایط، یعنی در زمان جنگ، از آنها محافظت شود.

کنوانسیون از دولت‌ها می‌خواهد که حفاظت از میراث فرهنگی را از زمان صلح آغاز کنند. این یعنی کشورها باید فهرستی از آثار مهم تاریخی، هنری و مذهبی خود تهیه کنند، برای حفاظت از آنها برنامه اضطراری داشته باشند و نیروهای نظامی خود را با قوانین مربوط به حفاظت از میراث فرهنگی آشنا کنند.

قوانین بین‌المللی تاکید دارند که طرف‌های درگیر جنگ باید از آسیب رساندن به آثار تاریخی خودداری کنند. بر اساس این کنوانسیون، استفاده نظامی از بناهای تاریخی ممنوع است؛ یعنی هیچ کشوری حق ندارد یک بنای تاریخی، موزه یا مکان مذهبی را به پایگاه نظامی، انبار مهمات یا محل استقرار نیروهای خود تبدیل کند، چنین کاری نه‌تنها این آثار را در معرض خطر قرار می‌دهد، بلکه ممکن است باعث شود طرف مقابل نیز آن مکان را هدف قرار دهد.

از سوی دیگر از نگاه حقوق بین‌الملل، غارت، سرقت یا تخریب عمدی آثار فرهنگی می‌تواند جنایت جنگی محسوب شود.

برای جلوگیری از چنین خسارت‌هایی، قوانین بین‌المللی مجموعه‌ای از اقدامات را در سه مرحله زمانی پیش از جنگ، در زمان جنگ و پس از پایان درگیری‌ها پیشنهاد می‌کند. در زمان صلح، دولت‌ها باید برای حفاظت از میراث فرهنگی خود برنامه‌ریزی کنند. این برنامه‌ریزی شامل تهیه فهرست از آثار مهم تاریخی، ایجاد بانک اطلاعاتی از بناها و اشیای ارزشمند و حتی پیش‌بینی مکان‌های امن برای نگهداری آثار در شرایط بحرانی است.

همچنین نیروهای نظامی باید با قوانین مربوط به حفاظت از میراث فرهنگی آشنا شوند تا در شرایط جنگی بتوانند آنها را رعایت کنند.

در زمان جنگ نیز اقدامات خاصی لازم است. یکی از مهم‌ترین این اقدامات، علامت‌گذاری آثار فرهنگی با نشانه‌هایی مانند «سپر آبی» است تا نیروهای نظامی بتوانند این مکان‌ها را به‌راحتی شناسایی کنند. علاوه بر این، طرف‌های درگیر باید از نزدیک کردن تجهیزات نظامی به این مناطق خودداری کنند و امنیت آنها را حفظ کنند.

اما مسئولیت کشورها با پایان جنگ تمام نمی‌شود. پس از پایان درگیری‌ها باید آثار فرهنگی که در طول جنگ جابه‌جا شده‌اند به محل اصلی خود بازگردانده شوند. اگر بناها یا آثار تاریخی آسیب دیده باشند، دولت‌ها موظف‌اند برای بازسازی و مرمت آنها اقدام کنند. همچنین افرادی که در تخریب یا غارت میراث فرهنگی نقش داشته‌اند باید تحت پیگرد قانونی قرار گیرند.

سپر آبی چیست؟

«نشان سپر آبی» در کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای شناسایی و حفاظت از اموال فرهنگی در زمان جنگ تعریف شد ولی تاسیس سازمان بین‌المللی سپرآبی به سال ۱۹۹۶ برمی‌گردد. در آن سال چهار نهاد مهم بین‌المللی حوزه میراث فرهنگی تصمیم گرفتند برای حفاظت از آثار فرهنگی در زمان جنگ و بحران با یکدیگر همکاری کنند و «کمیته بین‌المللی سپر آبی» را تشکیل دادند. این چهار نهاد عبارت بودند از شورای بین‌المللی موزه‌ها، شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها، فدراسیون بین‌المللی انجمن‌های کتابداری و شورای بین‌المللی آرشیوها.

هدف این همکاری ایجاد شبکه‌ای جهانی برای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ، بلایای طبیعی و بحران‌ها بود. به همین دلیل سپر آبی گاهی «صلیب سرخ میراث فرهنگی» هم نامیده می‌شود. بعدها ساختار این نهاد توسعه یافت و در سال ۲۰۱۷، با ادغام کمیته بین‌المللی سپر آبی و انجمن کمیته‌های ملی، سازمانی واحد با نام سازمان بین‌المللی سپرآبی شکل گرفت که امروز به عنوان یکی از مهم‌ترین شبکه‌های جهانی در زمینه حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحران فعالیت می‌کند.

یکی از مهم‌ترین قواعد مرتبط با سپر آبی این است که دولت‌ها اصولا نباید از مکان‌های دارای این نشان برای اهداف نظامی استفاده کنند. به عبارت دیگر نباید در این مکان‌ها پایگاه نظامی ایجاد شود، تجهیزات یا مهمات جنگی در آنجا نگهداری شود یا از این بناها برای استقرار نیروهای نظامی استفاده شود.

در نظام کنوانسیون لاهه چند نوع نشان سپر آبی وجود دارد. سپر آبی ساده برای بناها و مراکز فرهنگی مهم مانند موزه‌ها، کتابخانه‌ها و آرشیوها استفاده می‌شود و سپر آبی چندگانه برای مکان‌هایی که تحت حفاظت ویژه قرار دارند. علاوه بر این، برخی آثار بسیار مهم نیز می‌توانند تحت «حفاظت تقویت‌شده» قرار گیرند که بالاترین سطح حمایت را فراهم می‌کند.

این نشانه‌ها به نیروهای نظامی کمک می‌کنند تا در شرایط پیچیده جنگ، مکان‌های فرهنگی را سریع‌تر شناسایی کنند.

سازمان‌هایی مانند یونسکو و «شبکه بین‌المللی سپرآبی» نقش مهمی در ترویج و اجرای این نظام دارند. آنها با دولت‌ها، موزه‌ها و حتی ارتش‌ها همکاری می‌کنند تا آموزش‌های لازم درباره حفاظت از میراث فرهنگی ارائه شود.

ایران عضو «سپرآبی» نیست

در پی آسیب‌هایی که در جریان حملات اخیر به برخی بناها و محوطه‌های تاریخی ایران وارد شد، موضوع حفاظت از میراث فرهنگی و استفاده از سازوکارهای بین‌المللی مانند «سپر آبی» دوباره مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است.

احمد محیط طباطبایی، پژوهشگر شناخته شده میراث فرهنگی و رئیس افتخاری ایکوم ایران، در گفت‌وگویی با «ایسنا» با اشاره به آسیب وارد شده به کاخ گلستان تاکید می‌کند که باید هرچه سریع‌تر سازوکار «سپر آبی» به شکل عملیاتی اجرا شود.

به گفته او، آثار ثبت جهانی دارای حریم مشخص و جایگاه حقوقی بین‌المللی هستند و لازم است مختصات جغرافیایی این بناها از طریق یونسکو به طرف‌های درگیر در مخاصمه اعلام شود تا در فهرست مناطق ممنوعه برای حملات نظامی قرار گیرند.

او یادآور می‌شود که موضوع سپر آبی سال‌هاست در مجامع تخصصی مطرح شده، اما هنوز در ایران به شکل کامل اجرایی نشده است.

محیط طباطبایی همچنین بر یک اصل مهم حقوقی تاکید می‌کند که مکان‌هایی که قرار است تحت حمایت «سپر آبی» قرار گیرند، نباید هیچ‌گونه کاربری نظامی یا پدافندی داشته باشند.

به گفته او، اگر یک بنای تاریخی به هر شکل وارد چرخه استفاده نظامی شود، امکان بهره‌گیری از حمایت‌های بین‌المللی برای آن کاهش می‌یابد.

تخریب میراث فرهنگی در حقوق بین‌الملل معمولا جنایت جنگی تلقی می‌شود. موضوعی که پس از تخریب مجسمه‌های بودای بامیان در افغانستان بیش از پیش مورد توجه جامعه جهانی قرار گرفت.

در گفت‌وگویی دیگر، علی هژبری، مدیر پایگاه میراث فرهنگی ری و باستان‌شناس نیز بر اهمیت پیوستن ایران به سازمان بین‌المللی «سپر آبی» تاکید کرد.

علی هژبری در گفت‌وگو با خبرگزاری میراث فرهنگی معتقد است که عضویت رسمی ایران در سازمان بین‌المللی سپر آبی می‌تواند ابزارهای حقوقی و حفاظتی مؤثرتری در اختیار ایران قرار دهد. او به خبرگزار ایلنا هم گفته است که «نصب این نماد بدون طی مراحل رسمی، عملا کارکرد واقعی خود را از دست می‌دهد.»

به گفته هژبری، اگر ایران به این سازمان نپیوندد، ناچار خواهد بود در هر بحران از یونسکو و نهادهای بین‌المللی درخواست کند که طرف‌های درگیر را از حمله به بناهای تاریخی ایران بازدارند.

او یادآور می‌شود که تلاش‌هایی برای پیوستن ایران به این سازوکار در سال‌های گذشته انجام شده بود، اما به نتیجه نرسید و حتی پس از جنگ ۱۲ روزه نیز مذاکراتی برای عضویت ایران در این مجموعه شکل گرفت، اما این روند نیمه‌تمام ماند.

هژبری در عین حال به اقدام‌های اخیر برای نشانه‌گذاری آثار تاریخی اشاره می‌کند و می‌گوید نصب نشان «سپر آبی» بر برخی بناها و محوطه‌های تاریخی کشور به‌تنهایی کافی نیست و باید در کنار آن، عضویت رسمی در سازوکارهای بین‌المللی، هماهنگی با یونسکو و برنامه‌ریزی جامع برای حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحران نیز دنبال شود.