جنگ ترامپ علیه ایران، چگونه مسیر انرژی جهان را برخلاف اهداف او تغییر می‌دهد؟

دونالد ترامپ خودروهای برقی را دوست ندارد و از توربین‌های بادی متنفر است. او سیاست‌های حمایتی از انرژی سبز را در آمریکا محدود کرده و به هر شکل ممکن از صنعت نفت این کشور حمایت می‌کند. با این حال، در نهایت ممکن است اقدامات او باعث شود آینده سبز بر مصرف نفت و گاز در سراسر جهان پیروز شود.

همه این‌ها به این دلیل است که جنگ آقای ترامپ با ایران یک بحران انرژی جدید را به‌ وجود آورده که ممکن است از همه بحران‌های قبلی بزرگ‌تر باشد. در حال حاضر کشورهایی که از بحران قبلی، ناشی از حمله روسیه به اوکراین، درس گرفته‌اند و روی خودروهای برقی و انرژی خورشیدی سرمایه‌گذاری کرده‌اند، بهتر از دیگران از این بحران عبور می‌کنند.

رهبران این «انقلاب سبز» چین و اتحادیه اروپا هستند.

چین، که مشهور به «کارخانه جهان» است، وابسته به واردات انرژی است و برای کسب برتری اقتصادی جهانی بر ایالات متحده که بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت و گاز جهان محسوب می‌شود، به استقلال انرژی نیاز دارد.

زمانی که روسیه تصمیم گرفت از صادرات نفت و گاز به ‌عنوان ابزار فشار سیاسی و اقتصادی علیه اروپا در مسیر جنگ اوکراین استفاده کند، اتحادیه اروپا نیز بزرگ‌ترین تامین‌کننده انرژی خود، یعنی روسیه را از دست داد.

نتیجه گذار از نفت و گاز به انرژی‌های بادی و خورشیدی به‌ عنوان منابع انرژی، به‌ خوبی قابل مشاهده است.

پس از حمله آمریکا به ایران، قیمت گاز در اروپا از ۳۰ به ۵۰ یورو برای هر مگاوات ساعت افزایش یافت. این در حالی است که پس از حمله روسیه به اوکراین این رقم به ۳۰۰ یورو رسیده بود. در همین حال، چین نه‌‌تنها هزینه بیشتری برای گاز و نفت نمی‌پردازد، بلکه محموله‌های گاز مایع روسیه را با قیمت‌های بالا به ژاپن می‌فروشد، چرا که با وجود بحران جهانی، انرژی کافی در اختیار دارد.

همه این‌ها به لطف منابع تجدیدپذیر، یعنی پنل‌های خورشیدی، توربین‌های بادی و نیروگاه‌های برق‌آبی و همچنین تحول در حمل‌ونقل امکان‌پذیر شده است.

خودروهای برقی چقدر در مصرف نفت صرفه‌جویی می‌کنند؟

چین به‌ شکلی گسترده به استفاده از خودروهای برقی روی آورده و به بزرگ‌ترین صادرکننده این خودروها در جهان تبدیل شده است.

در سال گذشته، فروش خودروهای برقی در چین نسبت به سال ۲۰۲۱ چهار برابر شد و از مجموع فروش در سایر نقاط جهان پیشی گرفت.

برقی‌سازی حمل‌ونقل ارتباط مستقیمی با بحران نفت دارد. تحلیلگران «بلومبرگ ان‌ئی‌اف» محاسبه کرده‌اند که تنها به ‌واسطه استفاده از خودروهای برقی، جهان در سال گذشته، روزانه دو میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه نفت صرفه‌جویی کرده است. آن‌ها پیش‌بینی می‌کنند که این رقم طی چهار سال آینده دو برابر شود.

برای مقایسه، مسدود شدن تنگه هرمز از سوی ایران، باعث شده است که جهان بین ۱۰ تا ۱۲ میلیون بشکه از ۱۰۵ میلیون بشکه نفتی را که روزانه پیش از جنگ مصرف می‌کرد از دست بدهد. به بیان دیگر، اگر جنگ با ایران هم‌زمان با حمله روسیه به اوکراین رخ می‌داد، کمبود نفت بسیار شدیدتر و قیمت‌ها حتی بالاتر می‌رفت.

می‌توان این آمار را از زاویه دیگری نیز بررسی کرد. کشورهای غربی برای جبران شوک نفتی، به فروش بی‌سابقه ذخایر استراتژیک نفت خود روی آوردند. میزان اعلام‌شده این مداخله حدود سه میلیون بشکه در روز برای مدت چهار تا پنج ماه است.

اگر خودروهای برقی وجود نداشتند، لازم بود دو برابر این مقدار نفت عرضه شود که از نظر فیزیکی به‌ دلیل محدودیت زیرساخت‌های صادراتی امکان‌پذیر نبود. در نتیجه قیمت نفت اکنون بسیار بالاتر می‌بود.

خداحافظی با گاز؟

چین به‌ دلایل مرتبط با امنیت انرژی به سمت خودروهای برقی رفت و صحرای گبی را با پنل‌های خورشیدی پوشاند. این کار با هدف کاهش وابستگی این کشور به واردات نفت از خاورمیانه و همچنین از روسیه، استرالیا و آمریکا انجام شد. اروپا نیز همین مسیر را برای رهایی از وابستگی به نفت و گاز روسیه طی کرد.

اما به ‌تدریج، ملاحظات ژئوپلیتیکی جای خود را به عوامل اقتصادی دادند و منابع تجدیدپذیر، ارزان‌تر و در دسترس‌تر شدند. حتی بدون یارانه، توربین‌های بادی، باتری‌ها و خودروهای برقی به گزینه‌ای جذاب در مقایسه با سوخت‌ها و روش‌های سنتی تبدیل شدند.

از زمان بحران انرژی در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ که به‌ دلیل اقدامات روسیه آغاز شد، قیمت پنل‌های خورشیدی و توربین‌های بادی بیش از ۲۰ درصد کاهش یافته و کارآیی آن‌ها افزایش پیدا کرده است. اکنون ساخت و راه‌اندازی آن‌ها آسان‌تر، سریع‌تر و ارزان‌تر از نیروگاه‌های زغال‌سنگی، گازی، برق‌آبی و به ‌ویژه هسته‌ای است.

از آنجا که در ابتدا انرژی‌های بادی و خورشیدی نماد مبارزه با تغییرات اقلیمی بودند، بسیاری از کشورها در گذار به این منابع شتاب نداشتند و قصد داشتند از گاز طبیعی که نسبت به زغال‌سنگ پاک‌تر است، به ‌عنوان سوخت دوران گذار استفاده کنند.

اما جنگ جدید در خاورمیانه این راهبرد را زیر سوال برده است. ایران تنگه هرمز را بست؛ مسیری که قطر از طریق آن حدود ۲۰ درصد گاز طبیعی جهان را صادر می‌کرد. اکنون مصرف‌کنندگان پیشین گاز قطر دوباره به استفاده از زغال‌سنگ روی آورده‌اند، چرا که این تنها منبعی است که در داخل کشورهایشان در دسترس دارند و نیازی به واردات ندارد.

با این حال راهبرد کلی گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر تغییر نکرده، بلکه فقط تاکتیک‌ها تغییر کرده است.

آن سوفی کوربو از دانشگاه کلمبیا می‌گوید: «در بحران قبلی عمدتا اروپا آسیب دید، اما این بار همه آسیب دیده‌اند. ممکن است بسیاری از کشورها تصمیم بگیرند دوره گذار گاز را نادیده بگیرند و مستقیما به انرژی‌های تجدیدپذیر روی آورند. این در حالی است که زغال‌سنگ را در ترکیب انرژی خود حفظ می‌کنند.»

چه کسی هزینه‌ها را می‌پردازد؟

کارشناسان مرکز پژوهشی اروپایی بروگل می‌نویسند: «نتیجه‌گیری روشن است: کشورهایی که تولید برق از گاز را با منابع تجدیدپذیر جایگزین کرده‌اند، اکنون در برابر افزایش قیمت نفت و گاز آسیب‌پذیری کمتری دارند.»

با این حال به ‌محض آنکه فناوری‌های سبز از نظر اقتصادی جذاب شدند، دولت‌ها یارانه‌ها را کاهش دادند و روند گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر کند شد.

مرکز بروگل مثال می‌زند: «در حالی که در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ قیمت گاز سریع‌تر از برق افزایش یافت، فروش پمپ‌های حرارتی در سراسر اروپا رشد کرد، اما در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ این روند کند شد و کمیسیون اروپا برنامه نصب این تجهیزات را کاهش داد.»

اما اکنون بحران جدیدی از راه رسیده است؛ جنگ در خاورمیانه که دوباره موضوع حمایت دولتی را مطرح کرده است.

جیسون بوردوف، مشاور پیشین کاخ سفید از دانشگاه کلمبیا می‌گوید: «بحران کنونی انرژی می‌تواند حتی از شوک نفتی دهه ۱۹۷۰ نیز فراتر رود؛ بحرانی که به عنوان محرکی برای گذار به منابع انرژی جایگزین عمل کرد. اما برای این کار اصلاحات لازم است.»

برخی کشورها از پیش اقداماتی شبیه به این اصلاحات را اعلام کرده‌اند تا عقب‌ماندگی خود را در «انقلاب سبز» جبران کنند.

برای مثال در بریتانیا، تا پیش از این پنل‌های خورشیدی قابل ‌حمل که در کشورهایی مانند آلمان و نپال آزادانه فروخته می‌شوند، ممنوع بودند. این پنل‌ها را می‌توان روی بالکن یا پشت‌بام نصب کرد، به پریز برق وصل کرد و با تولید برق، فشار بر شبکه را کاهش داد.

و حالا که ایران تنگه هرمز را بسته و قیمت نفت و گاز به‌ طور چشمگیری افزایش یافته، مقام‌های بریتانیا به تکاپو افتاده‌اند و وعده داده‌اند که به ‌زودی این ممنوعیت را لغو کنند و با سوپرمارکت‌ها توافق کرده‌اند تا پنل‌های خورشیدی قابل ‌حمل را وارد کنند و به فروش برسانند.