از «میهمان افتخاری» تا هدف اژدر آمریکا؛ غرق شدن ناوچه ایرانی و موقعیت دشوار هند

نیروی دریایی هند ۱۷ فوریه امسال، پیامی صمیمانه در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد.

در این پیام با عبارت کوتاه «خوش آمدید!» از ناوشکن ایرانی «دنا» استقبال شده بود؛ ناوچه‌ای که برای شرکت در یک گردهمایی بین‌المللی دریایی راهی بندر ویساکاپاتنام شده بود.

تصاویر ملوانانی با یونیفرم‌های سفید و مرتب را نشان می‌داد و ناوچه‌ای خاکستری که در روزی آفتابی بر آب‌های بندر پیش می‌رفت. هشتگ‌های این پست هم از «پل‌های دوستی» و «اتحاد در پهنه اقیانوس‌ها» سخن می‌گفتند.

اما تنها دو هفته بعد، همان کشتی با ۱۳۰ سرنشین در اعماق اقیانوس هند غرق شد. در ۴ مارس، یک زیردریایی آمریکا در نزدیکی سواحل جنوب سریلانکا این کشتی جنگی را با شلیک اژدر غرق کرد.

ناوشکن «دنا» که در سال ۲۰۲۱ به آب انداخته شده بود، شناوری نسبتا تازه به شمار می‌رفت؛ ناوچه‌ای از کلاس «موج» در ناوگان جنوب ایران که وظیفه گشت‌زنی در تنگه هرمز و دریای عمان را بر عهده داشت.

پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، در این باره گفت: «این شناور تصور می‌کرد در آب‌های بین‌المللی در امان است، اما در نهایت بی‌صدا نابود شد.»

تیم‌های امداد و نجات سریلانکا پیکر دست‌کم ۸۷ نفر را از آب بیرون کشیدند و تنها ۳۲ نفر از این حادثه جان سالم به‌در‌بردند.

غرق شدن این ناوچه‌ نشان‌دهنده گسترش چشمگیر دامنه حمله آمریکا و اسرائیل به ایران است. هرچند این حادثه در آب‌های بین‌المللی اقیانوس هند و خارج از آب‌های تحت حاکمیت هند رخ داده، اما دهلی‌نو را در موقعیتی دیپلماتیک و دشوار قرار داده است.

آرون کومار سینگ، دریاسالار بازنشسته، می‌گوید: «جنگ به آستانه خانه‌های ما رسیده است و این اصلا نشانه خوبی نیست.»

به باور بعضی از تحلیلگران راهبردی، این رویداد ممکن است پیامدهایی فراتر برای جایگاه منطقه‌ای هند داشته باشد.

برهما چلانی، کارشناس امور راهبردی هند، در شبکه ایکس نوشت که هدف قرار گرفتن ناوشکن ایرانی با اژدر از طرف آمریکا در «همسایگی دریایی» هند «فراتر از درگیری در میدان نبرد» است و آن را «مایه شرمساری راهبردی» برای دهلی‌نو توصیف کرد.

در تصویری که منتشر شده، دنا در خلیج بنگال دیده می‌شود.

برهما چلانی نوشت: «با غرق کردن شناوری که از یک رزمایش چند جانبه به میزبانی هند بازمی‌گشت،واشنگتن عملا همسایگی دریایی هند را به منطقه‌ای جنگی تبدیل کرد و سوال‌‌هایی ناخوشایند درباره میزان نفوذ و اقتدار هند در حیاط خلوت خود برانگیخت.»

تنها چند روز پیش از غرق شدن، «دنا» مهمان دیپلماتیک نیروی دریایی هند بود.

این کشتی به بندر ویساکاپاتنام، شهر ساحلی و آفتاب‌گیر در کرانه شرقی هند، رفته بود تا در «رژه بین‌المللی دریایی ۲۰۲۶» و رزمایش «میلان» شرکت کند؛ رزمایش بزرگ چند جانبه‌ای که با هدف نمایش نقش رو به گسترش هند در رهبری دریایی برگزار شد.

در این رویدادها، ۷۴ کشور و ۱۸ ناو حضور داشتند؛ مراسمی که دهلی آن را نشانه هدفش برای تبدیل شدن به «شریک امنیتی برتر» در اقیانوس هند توصیف کرد.

به گفته برهما چلانی، کشتی‌هایی که برای شرکت در چنین رزمایش‌های چند جانبه‌ای اعزام می‌شوند، معمولا تمام مهمات جنگی خود را به همراه ندارند، مگر آنکه برنامه‌ای برای تمرین شلیک واقعی در دستور کار باشد. حتی در مرحله دریایی رزمایش که تمرین‌ها و شلیک‌های واقعی انجام می‌شود، کشتی‌ها تنها مقدار محدودی مهمات حمل می‌کنند که تحت کنترل دقیق بوده و صرفا برای همان تمرین‌های مشخص در نظر گرفته شده است.

آرون کومار سینگ، که از میهمانان این رویداد بود، می‌گوید تنها چند روز پیش از آنکه سرنوشت این ناوچه دگرگون شود، آن را همراه با ملوانان ایرانی‌اش در ویساکاپاتنام دیده بود.

او با اشاره به گروه اعزامی نیروی دریایی ایران در رژه‌ای در امتداد ساحل می‌گوید که تنها حدود ۱۰ متر با آن‌ها فاصله داشته است: «آن پسرها را دیدم که از جلوی من رژه می‌رفتند. همه‌شان جوان بودند. خیلی غمگینم.»

او می‌گوید در ۲۱ فوریه، کشتی‌های حاضر در این رویداد، از جمله دنا، برای ورود به مرحله دریایی رزمایش «میلان» به دریا رفتند و قرار بود این مرحله تا ۲۵ فوریه ادامه داشته باشد.

آرون کومار سینگ می‌گوید: «آنچه پس از آن رخ داد چندان روشن نیست؛ دنا ممکن است به بندر بازگشته باشد یا پس از پایان تمرینات از دیگر شناورها جدا شده باشد. در هر صورت، محل غرق شدنش نزدیک بندر گاله در سریلانکا تنها دو تا سه روز دریانوردی با سواحل شرق هند فاصله دارد.»

اما هنوز مشخص نیست این کشتی در فاصله هفت روز میان پایان رزمایش تا زمان حادثه دقیقا چه می‌کرده است.

آقای سینگ، که سابقه فرماندهی زیردریایی‌ها را در کارنامه دارد، معتقد است روندی که به این حمله انجامید احتمالا چندان پیچیده نبوده است.

به گفته او آمریکا مسیر حرکت شناورها را در تمام اقیانوس‌ها رصد می‌کند: «آن‌ها دقیقا می‌دانستند که این کشتی چه زمانی حرکت کرده و مقصدش کجاست.»

به گفته تحلیلگران، در هر لحظه حدود یک‌ چهارم از ناوگان ۶۵ تا ۷۰ فروندی زیردریایی‌های آمریکا در ماموریت دریایی هستند.

به گفته نیروی دریایی هند، دنا در فاصله حدود ۲۰ مایل دریایی در غرب گاله در حال فعالیت بود؛ یعنی حدود ۲۳ مایل دریایی (۳۷ کیلومتر) دورتر، در آب‌هایی که در محدوده منطقه جست‌وجو و نجات تعیین‌شده برای سریلانکا قرار دارد.

به گفته آقای سینگ، به نظر می‌رسد این حمله با شلیک یک اژدر «مارک ۴۸» انجام شده است؛ سلاحی سنگین با حدود ۳۰۰ کیلوگرم مواد منفجره قوی که توانایی دو نیم کردن یک کشتی را دارد. تصاویر ویدئویی نشان می‌دهد زیردریایی احتمالا این اژدر را از فاصله حدود ۳ تا ۴ کیلومتری و در حدود ساعت ۰۵:۳۰ به وقت محلی شلیک کرده است.

پیامدهای این حمله، هولناک و آنی بود.

گزارش‌ها حاکی است که دنا ظرف دو تا سه دقیقه غرق شد و فرصت چندانی برای امداد باقی نگذاشت. آقای سینگ می‌گوید: «اینکه توانستند پیام درخواست کمک ارسال کنند، خود معجزه بود.» این پیام توسط «مرکز هماهنگی نجات دریایی سریلانکا» در کلمبو دریافت شد.

به گفته نیروی دریایی هند، بامداد ۴ مارس پیام اضطراری دنا‌ در کلمبو دریافت شد و در پی آن عملیات جست‌وجو و نجات در سطح منطقه آغاز شد.

نیروی دریایی هند در بیانیه‌اش اعلام کرد که نیروی دریایی سریلانکا نخست عملیات نجات را شروع کرد و هند هم بعدتر وارد عمل شد.

نیروی دریایی هند برای پشتیبانی از عملیات جست‌وجو یک هواپیمای گشت دریایی دوربرد اعزام کرد و هواپیمای دیگری را هم که به قایق‌های نجات قابل پرتاب از هوا مجهز بود، در حال آماده‌باش نگه داشت.

یک شناور نیروی دریایی که از پیش در همان نزدیکی در حال فعالیت بود، تا اواخر بعدازظهر به محل رسید. همچنین کشتی دیگری که از شهر بندری کوچی در جنوب هند برای پیوستن به عملیات حرکت کرده بود، همچنان در حال جست‌وجوی آب‌ها برای یافتن بازماندگان و بقایای ناوچه است.

بر اساس «کنوانسیون دوم ژنو»، کشورهایی که در حال جنگ هستند موظف‌اند پس از یک حمله دریایی، «تمام اقدامات ممکن» را برای نجات ملوانان زخمی یا خدمه کشتی غرق‌شده انجام دهند. با این حال، در عمل این تعهد تنها زمانی اجرا می‌شود که عملیات نجات، کشتی مهاجم را در معرض خطر جدی قرار ندهد.

آقای سینگ می‌گوید زیردریایی‌ها به‌ندرت می‌توانند در چنین شرایطی کمک کنند.

او می‌گوید: «زیردریایی‌ها روی آب نمی‌آیند. اگر به سطح بیایند و موقعیت خود را لو بدهند، ممکن است کشتی دیگری آن‌ها را هدف قرار دهد و غرق کند.»

آقای سینگ همچنین گمان می‌کند سرعت بالای غرق شدن ناو و شاید کم بودن رفت‌وآمد کشتی‌ها در آن منطقه در آن زمان باعث شده شناورهای کمی بتوانند به موقع به محل برسند. او می‌گوید: «وقتی یک کشتی با آن سرعت از هم می‌پاشد، تقریبا هیچ فرصتی باقی نمی‌ماند.»

آقای سینگ می‌گوید در یک جنگ تمام‌عیار، موضع حقوقی کاملا روشن است.

جنگ آمریکا و ایران از ۲۸ فوریه آغاز شده بود و گزارش‌ها حاکی از آن است که ۱۷ شناور نیروی دریایی ایران نابود شده‌اند.

او می‌گوید: «وقتی جنگ واقعی در جریان باشد، هر کشتی متعلق به یک کشور درگیر عملا به هدفی مشروع تبدیل می‌شود.»

پرسش‌های بسیاری همچنان بی‌پاسخ مانده است. چرا دنا تقریبا یک هفته پس از ترک رزمایش دریایی هند هنوز در آب‌های نزدیک سریلانکا حضور داشت؟ آیا در راه بازگشت به کشور بود یا ماموریت دیگری داشت؟ و زیردریایی آمریکا چه مدت پیش از شلیک، آن را زیر نظر گرفته بود؟

برای دهلی، این رویداد از نظر دیپلماتیک موقعیتی دشوار ایجاد کرده است.

هند در سال‌های اخیر در حوزه دفاعی به واشنگتن نزدیک‌تر شده، در حالی که همزمان روابط سیاسی و اقتصادی دیرینه‌اش را با تهران حفظ کرده است؛ موازنه‌ای ظریف که این جنگ حفظ آن را دشوارتر کرده است.

نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، به‌طور کلی خواستار «گفت‌وگو و دیپلماسی» برای حل‌وفصل درگیری‌ها شده است، اما مستقیما به غرق شدن ناوچه ایران اشاره کرده، نه از حمله آمریکا انتقاد کرده است.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، حمله را «جنایتی در دریا» توصیف کرد و تاکید کرد که این ناوچه «میهمان نیروی دریایی هند» بوده است. در همین حال، یک روز پس از حمله آمریکا، سریلانکا کنترل کشتی دیگری از نیروی دریایی ایران را در نزدیکی سواحلش به دست گرفت؛ کشتی که به دلیل نقص فنی در موتور ناچار شده بود برای ورود به بندر درخواست کمک کند.

اما این رویداد در میان کارشناسان و محافل راهبردی هند بحث‌هایی را برانگیخته است.

کانوال سیبال، دیپلمات باسابقه هند، استدلال کرده است که شاید هند از نظر حقوقی مسئولیتی نداشته نباشد، اما از نظر اخلاقی درگیر است.

او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «اگر هند این ناوچه ایران را برای شرکت در رزمایش میلان دعوت نکرده بود، آن کشتی در آن نقطه حضور نداشت. ابراز تسلیت بابت جان‌باختن کسانی که مهمان ما بودند، کار شایسته‌ای است.»

در مقابل، برخی دیگر مانند برهما چلانی این موضوع را بیشتر از زاویه‌ای راهبردی بررسی کرده‌اند.

او این حمله را ضربه‌ای به دیپلماسی دریایی هند توصیف کرد و گفت حمله اژدری به این ناوچه در «حیاط خلوت دریایی هند» تصویری را که دهلی از خود به‌عنوان «شریک امنیتی برتر» در اقیانوس هند ساخته بود، درهم شکسته است.

آقای چلانی می‌گوید: «با یک حمله اژدری، قدرت سخت آمریکا، قدرت نرم به‌دقت ساخته‌شده هند را زیر سوال برد.»

در حالی که بحث‌ها در محافل استراتژیک بالا می‌گرفت، موضع رسمی هند همچنان محافظه‌کارانه باقی ماند.

سوبرامانیام جایشانکار، وزیر امور خارجه هند، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که با عباس عراقچی تلفنی گفت‌وگو کرده است. او همچنین تصویری از دیدارش با سعید خطیب‌زاده، معاون وزیر امور خارجه ایران، در حاشیه یک نشست سیاست خارجی در دهلی را منتشر کرد.

از نگاه سرینات راگاوان، مورخ نظامی، از نظر حقوقی موضوع روشن است: پس از آنکه این شناور ایران سواحل هند را ترک کرد، دهلی دیگر هیچ مسئولیت رسمی در قبال آن نداشت.

اما پیام راهبردی این رویداد را نمی‌توان به‌سادگی نادیده گرفت.

آقای راگاوان می‌گوید: «نخست، گسترش جغرافیای این جنگ. دوم، توان محدود هند در مدیریت پیامدهای آن.»

او می‌افزاید: «در واقع، نیروی دریایی آمریکا با این اقدامش پیامی هشدارآمیز به همه بازیگران منطقه، از جمله هند، فرستاده است.»