Ông Trump muốn ai lãnh đạo Cuba nếu chính phủ cộng sản sụp đổ?

Tổng thống Mỹ Donald Trump được cho là đang có kế hoạch thay thế đội ngũ lãnh đạo hiện nay của Cuba, trong đó người đứng đầu là chủ tịch Díaz-Canel.

Đội ngũ của ông Trump được cho là đã đánh giá ông Díaz-Canel là một nhân vật quá cứng nhắc về ý thức hệ, đồng thời không có đủ thực quyền để đảm bảo một thỏa thuận giữa hai nước.

Một nguồn tin thân cận với các cuộc thảo luận của chính quyền Trump nói với báo chí Mỹ rằng các quan chức Mỹ coi ông Díaz-Canel là "trở ngại" đối với những cải cách mà Washington muốn thấy ở Cuba.

Khả năng ông Díaz-Canel bị cách chức sẽ là một phép thử để đánh giá mức độ gia đình Castro, vốn vẫn nằm ở trung tâm quyền lực của Cuba, quan tâm đến việc đạt được thỏa thuận với chính quyền Trump như thế nào.

Một số nhà quan sát đánh giá đó có thể là lối thoát nhằm tránh được hành động quân sự của Mỹ và mở cửa nền kinh tế của hòn đảo trước nguy cơ sụp đổ hoàn toàn.

Điều này cũng sẽ cho thấy các thành viên trong gia đình Castro kiểm soát các phe phái khác nhau trong giới lãnh đạo đến mức nào, kể cả quân đội và bộ máy quan liêu đồ sộ của Đảng Cộng sản và chính phủ.

Khả năng lật đổ ông Díaz-Canel

Các chuyên gia cho rằng để hạ bệ ông Díaz-Canel sẽ gặp nhiều trở ngại đáng kể dù không phải là không có khả năng.

Trở ngại lớn nhất là ở chức vụ mà ông đang nắm giữ: Bí thư thứ nhất của Đảng Cộng sản Cuba, vị trí quyền lực nhất trong hệ thống chính trị nước này.

Do đó, việc cách chức lãnh đạo cao nhất có thể bị xem là một bê bối chấn động có thể gây bất ổn chính trị trong hệ thống, theo ông Ricardo Torres, một nhà kinh tế học gốc Cuba và là nghiên cứu viên tại Đại học American ở Washington, được báo Miami Herald trích lời.

Việc cách chức ông Díaz-Canel, nếu được thực hiện, "phải là một phần của thỏa thuận cải cách toàn diện" giữa Cuba và Mỹ, theo ông Ricardo Torres.

Viễn cảnh ông Díaz-Canel trở thành "vật hy sinh" - người phải rời đi trong các cuộc đàm phán với Mỹ - mang màu sắc trớ trêu: chính một chính trị gia đã xây dựng thương hiệu dựa trên lòng trung thành tuyệt đối với di sản Castro lại có thể bị gạt sang bên lề, theo tờ Miami Herald.

Chính quyền của ông Díaz-Canel là sự tiếp nối di sản cách mạng của Fidel Castro và Raúl Castro.

Nhưng bất chấp việc được cựu Chủ tịch Cuba, ông Raúl Castro đích thân lựa chọn làm người kế nhiệm và đã vượt qua nhiều đợt thanh trừng trong những năm qua, ông Díaz-Canel vẫn là một trong những nhân vật ít được lòng dân chúng nhất.

Ban đầu, ông được ông Raúl Castro chọn cho vị trí chủ tịch nước vào năm 2018, sau đó trở thành người đứng đầu Đảng Cộng sản Cuba năm 2021.

Ông từng được kỳ vọng có thể trở thành Mikhail Gorbachev – nhà lãnh đạo cuối cùng của Liên Xô, người đã mở đường cho các cuộc cải cách và dẫn đến sự tan rã của Liên Xô – của Cuba.

Nhưng kỳ vọng đó nhanh chóng tan biến.

Dưới thời ông Díaz-Canel, gần hai triệu người Cuba đã rời bỏ đất nước kể từ năm 2020, được coi là cuộc di cư lớn nhất trong lịch sử gần đây của quốc gia này.

Các nhà quan sát cho rằng trong khi ông Raúl Castro nghỉ hưu nhưng vẫn duy trì quyền lực ở hậu trường thì ông Díaz-Canel lại trở thành gương mặt đại diện cho cuộc khủng hoảng kinh tế và các chính sách sai lầm của chính phủ đã đẩy đất nước vào tình trạng khốn cùng.

Chính vì thế, biện minh cho việc loại bỏ ông Díaz-Canel, được cho không quá khó, nếu xét đến lịch sử lâu dài của Havana trong việc loại bỏ các thành viên chính phủ bị coi là bất trung, tham nhũng hoặc bất tài.

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng, việc thay đổi lãnh đạo ở Cuba sẽ là một sự nhượng bộ lớn đối với Hoa Kỳ trong bối cảnh ông Raúl Castro đặc biệt quan tâm đến việc tạo ra tính chính danh cho chính phủ cộng sản Cuba trong những năm gần đây bằng cách thông qua Hiến pháp mới và một số luật để củng cố trật tự thể chế.

Khả năng trở lại chế độ cha truyền con nối?

Chính phủ Castro được cho là không muốn bị coi là một chế độ độc tài có truyền thống "cha truyền con nối" như Triều Tiên của ông Kim Jong-un hay Syria của gia tộc Assad, theo các nhà quan sát.

Một số học giả được Washington Post dẫn lời giải thích rằng phong trào cách mạng do ông Fidel Castro lãnh đạo năm 1959 ban đầu được mô tả như một phong trào của quần chúng chống lại chế độ độc tài của Fulgencio Batista, chứ không phải một chế độ gia đình trị.

Giới quan sát còn chỉ ra rằng trước đây, một người con của ông Fidel Castro từng được xem là "ứng viên kế nhiệm", nhưng sau đó bị chính ông Fidel loại khỏi vòng quyền lực.

Đó là ông Fidel Castro Díaz-Balart, con trai cả của lãnh tụ Fidel Castro, sinh năm 1949, hay còn gọi là "Fidelito".

Có vẻ như ông Díaz-Balart từng được bồi dưỡng để nắm vai trò chủ chốt trong chính quyền Cuba.

Ông được cử sang học vật lý hạt nhân ở Liên Xô và sau đó trở về Cuba để lãnh đạo chương trình năng lượng hạt nhân của nước này.

Trong thập niên 1980, ông giữ chức Chủ tịch Ủy ban Năng lượng Nguyên tử Cuba.

Thời điểm đó, nhiều người trong nội bộ Cuba và các nhà quan sát cho rằng ông có thể trở thành gương mặt lãnh đạo của thế hệ tiếp theo.

Tuy nhiên, năm 1992, ông Fidel Castro bất ngờ cách chức con trai khỏi vị trí lãnh đạo chương trình hạt nhân với lý do "sai sót và yếu kém trong quản lý", và nói rằng "Chúng ta không có chế độ quân chủ ở đây", theo Washington Post.

Sau đó ông Fidelito không còn giữ vai trò chính trị quan trọng nào.

Năm 2018, ông Fidelito tự tử và qua đời sau thời gian điều trị trầm cảm, theo thông báo của chính phủ Cuba.

Cũng vào năm 2018, khi em trai ông Fidel Castro là ông Raúl Castro từ chức chủ tịch nước, lần đầu tiên sau nhiều thập niên Cuba có người đứng đầu chính phủ không thuộc gia đình Castro: ông Díaz-Canel.

Các chuyên gia cho rằng ông Raúl Castro muốn tránh việc Cuba bị xem là một "triều đại chính trị".

Ông Geoff Thale, phó chủ tịch phụ trách các chương trình tại Văn phòng Washington về Mỹ Latinh, nói với hãng tin ABC News thời điểm đó rằng việc một người không mang họ Castro lên nắm quyền là một sự thay đổi mang tính lịch sử.

Giáo sư khoa học chính trị Michael Touchton của Đại học Miami từng nói với hãng tin UPI thời điểm đó rằng bằng cách mở rộng phạm vi ra ngoài gia đình Castro, ít nhất là về mặt biểu tượng, gia tộc này muốn cho thấy Cuba không phải là một chế độ độc tài.

Tuy nhiên, ông Touchton cho rằng việc chuyển giao quyền lực cho ông Díaz-Canel là một nỗ lực nhằm khôi phục Cách mạng Cuba từ góc độ nội bộ, và cho phép con cái của anh em nhà Castro - một thế hệ lãnh đạo mới - nắm giữ các vị trí mà sau này sẽ cho phép họ tiếp tục duy trì sự thống trị của gia tộc dưới chế độ đảng Cộng sản.

Thực vậy, các con cháu dòng họ Castro vẫn có ảnh hưởng lớn ở hậu trường, theo Washington Post.

Nền kinh tế Cuba trong những năm gần đây đã được chuyển giao cho các doanh nghiệp của quân đội, đặc biệt là Tập đoàn Quản trị Doanh nghiệp (GAESA).

Từ năm 2016 đến 2022, GAESA đã tăng quyền kiểm soát các ngành chiến lược của nền kinh tế Cuba từ 22,6% lên khoảng 70%, theo nhật báo El País của Tây Ban Nha.

GAESA trong nhiều năm do tướng Luis Alberto Rodríguez López-Calleja, con rể của cựu chủ tịch Cuba Raúl Castro, lãnh đạo.

Và hiện con trai ông Luis Alberto Rodríguez López-Calleja, ông Luis Alberto Rodríguez López-Calleja - một "ngôi sao đang lên" trong chính trường Cuba - đang tham gia điều hành GAESA.

Ẩn số Rodríguez Castro

Raúl Guillermo Rodríguez Castro, 41 tuổi, người còn có biệt danh là 'Con Cua', thời gian qua đã được giới quan sát nhắc nhiều đến cái tên như một lãnh đạo "tiềm năng" trong trường hợp Cuba thay đổi chính phủ.

Ông là cháu trai kiêm vệ sỹ của cựu Chủ tịch Cuba Raúl Castro, đồng thời cũng là cháu trai của ông Fidel Castro – người đã lãnh đạo Cách mạng Cuba năm 1959.

Ông Rodríguez Castro mới đây đã xuất hiện trong nhiều sự kiện công khai với ông Díaz-Canel.

Hôm 13/3, ông đã tham gia một cuộc họp do Chủ tịch Díaz-Canel chủ trì với các lãnh đạo của Đảng Cộng sản Cuba và Hội đồng Bộ trưởng.

Sau đó, ông tham dự một cuộc họp báo, sự kiện ông Díaz-Canel đề cập đến cuộc khủng hoảng kinh tế và xã hội của hòn đảo và xác nhận rằng chính phủ của ông đã đàm phán với Hoa Kỳ.

Đặc biệt, theo một số hãng truyền thông Mỹ, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã bí mật gặp gỡ ông Rodríguez Castro bên lề hội nghị thượng đỉnh thường niên của Cộng đồng Caribe (CARICOM) tại Liên bang Saint Kitts và Nevis - một đảo quốc nhỏ ở Caribe - vào cuối tháng 2/2026.

Hai bên đã bàn về khả năng nới lỏng dần các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Cuba để đổi lấy những cải cách trên đảo.

Các sự kiện này cho thấy mức ảnh hưởng và vai trò của ông Rodríguez Castro trong chính phủ tương lai của Cuba.

Mẹ ông, bà Débora Castro Espín, là con gái của ông Raúl Castro.

Cha ông, Luis Alberto Rodríguez López-Calleja, từng là người thân cận nhất của cựu Chủ tịch Raúl Castro, theo hãng tin AP.

Sau khi cha qua đời năm 2022, ông Rodríguez Castro bắt đầu thăng tiến.

Ông tham gia điều hành GAESA, tập đoàn quân sự kiểm soát khoảng 40% nền kinh tế của hòn đảo, trong đó có các các trạm xăng, cảng Mariel và khách sạn du lịch, theo Miami Herald.

Ông phụ trách an ninh cho ông ngoại Raúl Castro trong suốt nhiệm kỳ chủ tịch Cuba từ năm 2008 đến năm 2018, và sau đó trở thành người đứng đầu tổ chức tương đương với Cơ quan Mật vụ Hoa Kỳ, theo ông Sebastián Arcos, giám đốc lâm thời Viện Nghiên cứu Cuba tại Đại học Quốc tế Florida, Mỹ.

Trao đổi với BBC News Tiếng Việt vàohôm 17/3, ông Arcos đánh giá rằng việc ông Rodríguez Castro tham gia đàm phán với Mỹ là "có lý" vì ông này có lợi ích gắn liền với tương lai của gia đình Castro, đồng thời nhận được sự tin tưởng tuyệt đối từ ông ngoại – lãnh tụ thực sự của chế độ.

Các sự kiện này khiến một số người cho rằng ông có thể đảm nhận vai trò lãnh đạo trong trường hợp Cuba thay đổi chính phủ.

Tuy nhiên, vẫn còn đó những hoài nghi.

"Cần lưu ý rằng ông ta chưa từng nắm giữ bất kỳ chức vụ chính thức nào và vẫn là một nhân vật bí ẩn, đáng sợ," ông Arcos bình luận.

Vị chuyên gia này nhận định rằng chính lợi ích và quan hệ với gia đình Castro là yếu tố khiến ông Rodríguez Castro "kém phù hợp để trở thành một nhân vật lý tưởng cho tiến trình chuyển tiếp".

Chuyên gia Arcos cho rằng nếu ông Rodríguez Castro được lựa chọn, điều đó sẽ "phát đi tín hiệu rằng chế độ cộng sản Cuba vẫn tiếp tục tồn tại và ông ta cũng không có được tính chính danh của một nhà lãnh đạo trung lập trong mắt người dân Cuba, cả trong và ngoài nước".

Một số chuyên gia cho rằng ông Rodríguez Castro chỉ có thể đóng vai trò trung gian giữa hai cựu thù này do ông không có lịch sử hoạt động đáng kể nào trong Đảng Cộng sản Cuba.