Chiến sự Iran: 99 tàu vượt eo biển Hormuz - ai có thể lọt qua?

Theo dữ liệu được BBC Verify phân tích, chỉ có chưa đến 100 tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz kể từ đầu tháng Ba, bất chấp các cuộc tấn công định kỳ vào tàu thuyền trong khu vực của lực lượng Iran.

Mặc dù một số mặt hàng năng lượng và hàng hóa thiết yếu vẫn được vận chuyển qua một trong những tuyến đường vận chuyển nhộn nhịp nhất thế giới này, nhưng lưu lượng hàng ngày đã giảm khoảng 95% kể từ khi chiến tranh Iran bắt đầu vào ngày 28/2.

Trước chiến tranh, theo Trung tâm Thông tin Hàng hải Liên hợp, khoảng 138 tàu thuyền đi qua eo biển mỗi ngày, vận chuyển một phần năm nguồn cung dầu toàn cầu.

Dữ liệu do công ty phân tích vận tải biển Kpler cung cấp cho thấy 99 tàu thuyền đã đi qua eo biển hẹp này từ đầu tháng Ba, trung bình chỉ 5-6 tàu mỗi ngày.

BBC Verify xem xét cách thức các tàu thuyền thực hiện hành trình này và những rủi ro mà chúng đang phải đối mặt.

Phân tích của chúng tôi cho thấy khoảng một phần ba số chuyến đi qua eo biển Hormuz gần đây là do các tàu có liên hệ với Iran thực hiện.

Trong số đó có 14 tàu treo cờ Iran và những tàu khác đang bị trừng phạt do nghi ngờ có liên quan tới hoạt động buôn bán dầu mỏ của Tehran.

Chín tàu khác thuộc sở hữu của các công ty có địa chỉ liên quan với Trung Quốc, trong khi sáu tàu khác ghi Ấn Độ là điểm đến.

Phân tích cũng cho thấy một số tàu không liên quan tới Iran nhưng vẫn cập cảng nước này, trong đó có các tàu thuộc sở hữu của các công ty Hy Lạp.

Một số tàu vượt eo biển thành công dường như đã chọn đi theo lộ trình dài hơn bình thường.

Dữ liệu theo dõi của một tàu chở dầu treo cờ Pakistan cho thấy con tàu này đã đi sát bờ biển Iran trong chuyến đi qua eo biển vào ngày 15/3, thay vì tuyến đường phổ biến hơn ở khu vực giữa eo biển.

Bradley Martin, nghiên cứu viên cấp cao tại viện nghiên cứu quốc phòng RAND Corporation của Mỹ, nói rằng con tàu có thể đang "thực hiện một số chỉ thị từ Iran".

Ông nhận định đường đi của con tàu có thể cho thấy có thủy lôi trong khu vực, hoặc đây là cách phía Iran khiến con tàu dễ bị phát hiện hơn.

Việc buộc các tàu phải đổi hướng đang khiến các phương tiện này đi vào vùng biển lãnh hải của Iran và chịu sự điều chỉnh của các quy định hàng hải của Tehran, theo bà Michelle Wiese Bockmann từ Tổ chức Windward Maritime Analytics.

"Theo tôi hiểu, Iran đang đóng cửa và kiểm soát eo biển vì sợ bị tấn công và cũng vì sợ thủy lôi.

"Đó là lý do tại sao các tàu phải đi vòng và bám sát đường bờ biển thuộc lãnh hải của Iran thay vì đi qua kênh hàng hải quốc tế đó," bà nói với BBC Verify.

Chuyên gia Michael Connell từ Trung tâm Phân tích Hải quân có trụ sở tại Mỹ cũng đồng ý rằng các tàu đang đi theo một tuyến đường khác.

"Họ có thể đã có một thỏa thuận nào đó với chính quyền Iran rằng nếu họ tuân thủ một làn đường đã được xác định thì họ sẽ an toàn."

Bốn mối đe dọa đối với ngành vận tải biển

Kể từ khi xung đột bắt đầu, chúng tôi đã xác minh 20 tàu thương mại bị tấn công ngoài khơi bờ biển Iran, không phải tất cả đều xảy ra ở khu vực ngay gần eo biển Hormuz.

Vào ngày 11/3, tàu chở hàng rời Mayuree Naree mang cờ Thái Lan đã bị hai tên lửa bắn trúng khi đang tìm cách đi qua eo biển này.

Ba trong số 23 thành viên thủy thủ đoàn vẫn mất tích, được cho là đã bị mắc kẹt trong phòng máy khi con tàu bị tấn công.

Chủ sở hữu tàu nói với BBC Verify rằng các thành viên thủy thủ đoàn sống sót đã "bị chấn động tâm lý khi con tàu hứng chịu hai vụ nổ".

Hai tàu khác - Star Gwyneth thuộc sở hữu của Hy Lạp và MT Safesea Vishnu thuộc sở hữu của Mỹ - cũng bị tấn công cùng ngày.

"Các tuyến vận tải thương mại không thể trở thành chiến trường," chủ sở hữu của MT Safesea Vishnu nói với BBC Verify.

Một người đã thiệt mạng trong vụ tấn công khi con tàu này đang neo đậu ngoài khơi Iraq.

Tất cả 28 thành viên thủy thủ đoàn đã buộc phải nhảy xuống nước để thoát khỏi con tàu đang bốc cháy, ông S V Anchan cho biết.

"Những người đàn ông và phụ nữ này không phải là binh lính… họ là chuyên gia giữ cho thương mại toàn cầu vận hành."

Sự kết hợp của nhiều mối đe dọa - drone, tên lửa, tàu tấn công tốc độ cao và có thể cả thủy lôi - tạo ra một thách thức nghiêm trọng, theo ông Arun Dawson từ Viện Hàng không và Vũ trụ Freeman thuộc Đại học King's College.

"Một tàu quét mìn truyền thống, vốn thực hiện công việc chậm chạp và tỉ mỉ, sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm và vô hiệu hóa thủy lôi nếu đồng thời bị tấn công từ trên không và trên mặt biển," ông nói.

Iran cũng có thể tận dụng địa hình của eo biển để tạo lợi thế cho mình.

Eo biển không chỉ hẹp và nông, mà đường bờ biển còn nhiều núi.

Điều này cho phép Iran tiến hành các cuộc tấn công từ trên cao, khiến các con tàu có ít thời gian phản ứng hơn.

Trong nỗ lực tránh bị phát hiện, nhiều tàu dường như cố tình tắt hệ thống theo dõi AIS, tức hệ thống nhận dạng tự động.

"Phần lớn các tàu này đã đi qua mà không sử dụng hệ thống theo dõi," ông Dimitris Ampatzidis từ Kpler cho biết.

Bằng cách tắt thiết bị theo dõi khi đi vào Vịnh Oman, các tàu biến mất khỏi bản đồ và sau đó xuất hiện trở lại vài giờ hoặc vài ngày sau đó ở một vị trí khác.

Mặc dù điều này giúp các tàu che giấu vị trí, nhưng điều đó cũng gây ra thách thức cho các công ty như Kpler trong việc theo dõi các hoạt động của tàu thuyền ở eo biển này.

"Mọi thứ đã được các nhà phân tích của chúng tôi xác nhận thông qua kiểm tra thủ công… và bằng cách sử dụng hình ảnh vệ tinh," ông Ampatzidis nói với BBC Verify.

Daniele Palumbo và Joshua Cheetham tường thuật bổ sung

Đồ họa: Tom Shiel