'Nhất thể hóa' – khi quyền lực cần được định danh

Trong những tháng đầu năm 2026, câu chuyện "nhất thể hóa" giữa hai chức danh Tổng Bí thư và Chủ tịch nước tại Việt Nam đã vượt khỏi phạm vi suy đoán chính trị để trở thành một chủ đề có tính cấu trúc.

Trong bối cảnh chuyển giao quyền lực và cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, vấn đề không còn nằm ở khả năng thực thi, mà là câu hỏi thể chế: liệu "nhất thể hóa" là bước tiến của hiện đại hóa chính trị, hay chỉ là sự hợp thức hóa cho một thực tế quyền lực đã tồn tại?

Quyền lực thực tế và logic kỹ trị của nhất thể hóa

Một nghịch lý của hệ thống chính trị Việt Nam là khoảng cách giữa quyền lực danh nghĩa và quyền lực thực tế.

Dù tồn tại sự phân tách hình thức giữa các chức danh cao nhất, các quyết sách chiến lược trong nhiều năm qua thường hội tụ về một trung tâm quyền lực có tính cá nhân ngày càng rõ nét.

Trong logic đó, "nhất thể hóa" có thể được xem là một bước định danh lại quyền lực – đưa cấu trúc chính thức tiệm cận với thực tiễn vận hành.

Từ góc độ kỹ trị, điều này mang lại ba lợi ích rõ rệt: giảm độ trễ trong ra quyết định, tăng tính nhất quán chính sách, và củng cố tín hiệu đối ngoại về chủ thể quyền lực tối cao.

Đặc biệt, trong môi trường cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc, một quốc gia tầm trung như Việt Nam khó có thể duy trì sự mơ hồ trong điều phối quyền lực mà không phải trả giá bằng chi phí chiến lược.

Vì thế, "nhất thể hóa" không nhất thiết là thay đổi ý thức hệ, mà có thể được hiểu như một điều chỉnh chức năng nhằm tối ưu hóa năng lực điều hành quốc gia.

Khoảng trống kiểm soát và bài toán trách nhiệm

Nhưng mọi lập luận kỹ trị đều trở nên không đầy đủ nếu không đặt trong khung kiểm soát quyền lực.

Câu hỏi trung tâm không phải là quyền lực được tập trung đến đâu, mà là nó bị ràng buộc như thế nào.

Hiện Việt Nam vẫn thiếu một cơ chế tài phán hiến pháp độc lập, thiếu đối trọng chính trị thực chất và chưa hình thành một không gian xã hội dân sự đủ mạnh để giám sát quyền lực.

Trong bối cảnh đó, "nhất thể hóa" có thể tạo ra một dạng "tập trung quyền lực không đối xứng" – nơi quyền hạn gia tăng nhanh hơn khả năng chịu trách nhiệm.

Như lý thuyết chính trị hiện đại từng cảnh báo rằng trách nhiệm giải trình không có kiểm soát chỉ là ảo tưởng; quyền lực không bị giới hạn sẽ có xu hướng cá nhân hóa.

Khi cơ chế kiểm soát không theo kịp quá trình tập trung quyền lực, mô hình "lãnh đạo tập thể" sẽ dần trượt sang "cá nhân hóa quyền lực" – một chuyển dịch không cần tuyên bố nhưng có hệ quả sâu rộng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những mô hình "nhất thể hóa" bền vững thường chỉ xuất hiện khi đi kèm với các thiết chế kiểm soát độc lập.

Nếu thiếu các "van an toàn" thể chế này, tập trung quyền lực tất yếu kéo theo sự suy giảm của trách nhiệm giải trình trong dài hạn.

Thông điệp thể chế và vị thế quốc tế

Ngoài tác động nội bộ, "nhất thể hóa" còn gửi đi một tín hiệu đối ngoại mang tính biểu tượng.

Trong kỷ nguyên mà "nhận thức thể chế" (perception of institutions – cách thế giới nhìn nhận về thiết chế chính trị) ngày càng định hình niềm tin chiến lược, cách một quốc gia tổ chức quyền lực có thể ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ hợp tác và tín nhiệm quốc tế.

Việt Nam trong nhiều năm qua đã theo đuổi mô hình "cải cách có kiểm soát" nhằm duy trì thế cân bằng giữa mở cửa kinh tế và ổn định chính trị.

Trong bối cảnh đó, bất kỳ sự điều chỉnh nào làm gia tăng cảm nhận về xu hướng tập quyền cá nhân đều có thể khiến các đối tác – đặc biệt là phương Tây – phải điều chỉnh cách tiếp cận.

Vấn đề không nằm ở việc Việt Nam trở nên "giống ai", mà ở việc Việt Nam được nhìn nhận như thế nào trong hệ quy chiếu toàn cầu.

Một bước đi thể chế, nếu không đi kèm với cải cách về minh bạch và trách nhiệm, rất dễ bị diễn giải theo những khuôn mẫu có sẵn – và trong ngoại giao thế kỷ 21, cách diễn giải đó đôi khi có tác động không kém gì bản thân chính sách.

"Nhất thể hóa", vì thế, không nên được xem là phép thử quyền lực, mà là phép thử về mức độ trưởng thành thể chế.

Nếu đi cùng cải cách nhằm minh định thẩm quyền, củng cố trách nhiệm cá nhân và thiết lập các cơ chế kiểm soát độc lập, đây có thể là một bước tiến của hiện đại hóa chính trị có kiểm soát.

Ngược lại, nếu chỉ nhằm hợp thức hóa sự tập trung quyền lực, đó sẽ là một bước lùi được diễn đạt bằng ngôn ngữ cải cách.

Bởi cuối cùng, bản lĩnh của một thể chế không nằm ở việc ai nắm quyền lực – mà ở chỗ quyền lực ấy có dám được đặt trong giới hạn của pháp trị hay không.

Và câu hỏi cốt lõi, do đó, không phải là Việt Nam có nhất thể hóa hay không, mà là: Việt Nam lựa chọn trở thành một nhà nước mạnh dựa trên quyền lực, hay một nhà nước vững dựa trên thể chế.