Cuba trên bờ vực: Havana và Washington có tiến tới thỏa thuận trước Lễ Phục Sinh?

Một cuộc khủng hoảng năng lượng đang đẩy Cuba đến gần bàn đàm phán hơn bất kỳ thời điểm nào trong nhiều thập niên.

Cuba có thể đang tiến gần tới một thời khắc mang tính bước ngoặt. Việc nguồn dầu từ Venezuela suy giảm mạnh sau sự sụp đổ của chính quyền Nicolás Maduro đầu năm nay, kết hợp với các biện pháp siết chặt năng lượng của Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống Donald Trump, đã đẩy quốc đảo Caribe này vào cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất kể từ sau "Thời kỳ Đặc biệt" của thập niên 1990.

Tình trạng mất điện kéo dài gần 20 giờ mỗi ngày, khan hiếm lương thực và bất ổn xã hội gia tăng đang làm xói mòn nền tảng kiểm soát của nhà nước Cuba.

Trong bối cảnh đó, các phát biểu ngày càng cứng rắn từ Washington – từ tối hậu thư của ông Trump trên Truth Social đầu tháng Một, sắc lệnh khẩn cấp về năng lượng cuối tháng, cho đến những phát biểu gần đây trên chuyên cơ Air Force One (15/3) – cho thấy chiến lược "áp lực tối đa" của chính quyền Trump đang được triển khai một cách có hệ thống.

Câu hỏi đặt ra không còn là liệu Havana có chịu áp lực hay không, mà là bao lâu nữa trước khi áp lực đó buộc Cuba phải đàm phán một lối thoát chính trị.

Cuba: mục tiêu dễ xử lý hơn Iran

Mặc dù Washington công khai khẳng định ưu tiên chiến lược vẫn là hồ sơ Iran, thực tế địa chính trị cho thấy Cuba có thể là mục tiêu dễ giải quyết hơn nhiều.

Khác với Iran – một quốc gia được cho là đang tiến rất gần tới ngưỡng năng lực vũ khí hạt nhân – Cuba không sở hữu vũ khí hạt nhân, lực lượng quân sự hạn chế và nền kinh tế phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu năng lượng.

Quan trọng hơn, Cuba cũng không có khả năng răn đe chiến lược nào có thể khiến Washington phải cân nhắc chi phí của một cuộc đối đầu kéo dài. Khoảng cách địa lý – chỉ hơn 150 km từ bang Florida – cũng khiến Cuba nằm trong phạm vi ảnh hưởng trực tiếp của Hoa Kỳ.

Quan trọng hơn, Havana hiện không có những đồng minh sẵn sàng đối đầu trực tiếp với Washington tại khu vực Caribe. Nga, Trung Quốc, Bắc Hàn, Việt Nam duy trì quan hệ kinh tế và chiến lược với Cuba, nhưng lợi ích của họ chủ yếu nằm ở các dự án thương mại, cảng biển và du lịch. Một cuộc đối đầu quân sự với Hoa Kỳ ngay sát bờ biển Mỹ không phải là lựa chọn hấp dẫn.

Mặc dù vậy, từ khi Tổng thống Donald Trump đe dọa Cuba, Việt Nam đã không ngần ngại lên tiếng ủng hộ và hỗ trợ "người anh em Cộng sản" – từ việc Thủ tướng Phạm Minh Chính bày tỏ sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm liên quan đến nông nghiệp của Việt Nam, tới việc người dân Việt Nam quyên góp tặng nhân dân Cuba hơn 656,7 tỷ đồng trong chương trình "65 năm nghĩa tình Việt Nam - Cuba".

Trong khi đó, liên quan đến Washington, việc Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel gần đây thừa nhận tồn tại các cuộc đàm phán về "những khác biệt song phương" với Hoa Kỳ là một tín hiệu đáng chú ý.

Các kênh ngoại giao không chính thức, được cho là có sự tham gia của Ngoại trưởng Hoa Kỳ Marco Rubio, dường như đang hoạt động tích cực.

Kịch bản 'chuyển đổi có kiểm soát'

Một giải pháp đang được nhiều nhà quan sát nhắc tới là kịch bản "chuyển đổi có kiểm soát": Washington từng bước nới lỏng trừng phạt đổi lấy các nhượng bộ chính trị từ Havana.

Các điều kiện có thể bao gồm:

• Thả tù nhân chính trị

• Mở rộng không gian kinh tế tư nhân

• Cải cách bầu cử từng bước

• Và cuối cùng là tiến trình chuyển giao quyền lực được quản lý.

Một yếu tố then chốt trong bất kỳ thỏa thuận nào là lợi ích của hệ thống kinh tế quân đội Cuba, đặc biệt là tập đoàn GAESA, vốn kiểm soát phần lớn các lĩnh vực sinh lợi của nền kinh tế. Một thỏa thuận khả thi phải cho phép tầng lớp quân đội tinh hoa bảo toàn một phần lợi ích – đổi lại việc họ chấp nhận quá trình mở cửa chính trị và kinh tế.

Mô hình này có tiền lệ lịch sử. Năm 1989, các cuộc đàm phán Bàn tròn tại Ba Lan đã mở đường cho quá trình chuyển đổi hòa bình từ chế độ cộng sản sang dân chủ. Nhiều nhà phân tích cho rằng Cuba có thể đi theo con đường tương tự, dù với những đặc thù riêng.

Áp lực từ cộng đồng Cuba lưu vong

Yếu tố chính trị nội bộ Hoa Kỳ cũng đóng vai trò quan trọng. Cộng đồng người Cuba lưu vong tại Florida – với hơn hai triệu người – từ lâu đã là một lực lượng chính trị có ảnh hưởng lớn.

Đối với nhiều người trong cộng đồng này, mục tiêu không chỉ là thay đổi kinh tế mà còn là dân chủ hóa thực sự: bầu cử tự do, trả tự do cho tù nhân chính trị và tái cấu trúc nền kinh tế nhà nước.

Các kế hoạch cho giai đoạn hậu chuyển đổi đã được nhiều nhóm nghiên cứu, một số tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng Cuba lưu vong chuẩn bị trong những năm gần đây, bao gồm các đề xuất về cứu trợ nhân đạo khẩn cấp, phục hồi kinh tế và tái hội nhập Cuba vào hệ thống thương mại quốc tế.

Cuộc chạy đua với thời gian: Thỏa thuận trước Lễ Phục Sinh?

Thời gian dường như đang chống lại Havana. Cuộc khủng hoảng năng lượng ngày càng nghiêm trọng khiến nền kinh tế Cuba khó có thể duy trì trạng thái hiện tại trong nhiều tháng nữa.

Trong khi đó, Washington cũng có động lực riêng. Một bước đột phá trong hồ sơ Cuba sẽ mang lại cho chính quyền Trump một chiến thắng đối ngoại nhanh chóng – đặc biệt quan trọng trong bối cảnh chính trị nội bộ Mỹ đang bước vào chu kỳ bầu cử mới.

Vì vậy, khả năng đạt được một "thỏa thuận khung" giữa Havana và Washington trước Lễ Phục Sinh đầu tháng Tư không thể bị loại trừ.

Ông Peter Kornbluh, một chuyên gia phân tích và tác giả cuốn The Hidden History of Negotiations between Washington and Havana (tạm dịch: Lịch sử ẩn giấu về các cuộc đàm phán giữa Washington và Havana), tiết lộ với chương trình podcast Americast của BBC hôm 14/3 rằng, có một "kênh ngoại giao bí mật" giữa Ngoại trưởng Hoa Kỳ Marco Rubio và đội ngũ của ông và người nhà của cựu Chủ tịch Cuba Raúl Castro.

Những người này bao gồm con trai của ông Castro, Alejandro Castro Espín và cháu trai của ông, Raúl Guillermo Rodríguez Castro.

Nếu các tín hiệu này phản ánh thực tế đang diễn ra sau hậu trường, Cuba có thể đang tiến gần tới một bước ngoặt lịch sử: sự khép lại của một trong những di sản cuối cùng của Chiến tranh Lạnh tại Tây bán cầu.

Nhưng lịch sử Cuba cũng cho thấy các thời khắc chuyển tiếp hiếm khi diễn ra theo kịch bản tuyến tính. Nếu đàm phán thành công, một tiến trình mở cửa từng bước có thể bắt đầu ngay trong năm nay. Nếu thất bại, khủng hoảng năng lượng và bất ổn xã hội có thể đẩy đảo quốc vào một giai đoạn biến động sâu sắc hơn.

Trong cả hai kịch bản, điều ngày càng rõ ràng là: trạng thái bế tắc kéo dài nhiều thập niên giữa Havana và Washington có thể đang tiến đến hồi kết.