Ông Trump nói 'lấy Cuba', liệu sắp có thay đổi chế độ?

Tổng thống Mỹ Donald Trump nói tiếp quản Cuba "là một vinh dự lớn" và rằng "tôi nghĩ tôi có thể làm bất cứ điều gì tôi muốn với đất nước này".

Tình hình Cuba hiện tại làm người ta nhớ tới nhận xét của Tổng Bí thư Tô Lâm: "Đất nước mà tối um cả như thế thì khó khăn lắm."

Đấy là lúc ông Tô Lâm vừa trở về từ chuyến thăm Cuba vào mùa thu 2024.

Trong một cuộc thảo luận tổ tại Quốc hội vào ngày 26/10 cùng năm, ông đã chia sẻ những lời gan ruột về những điều mắt thấy tai nghe trong chuyến đi tới hòn đảo hình cá trê.

"Cuba như thế, ruộng đất như thế, vậy mà để không," nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản Việt Nam nói.

Rồi ông chỉ rõ: "Cuba có hai vấn đề rất khó khăn. Một là phải đủ ăn. Hai là năng lượng... Đất nước mà tối um cả như thế thì khó khăn lắm, không thể giải thích được cái gì cả."

Sau gần hai năm kể từ phát biểu của ông Tô Lâm, cuộc khủng hoảng tại Cuba đang trở nên trầm trọng hơn bao giờ hết, làm dấy lên những nhận định về sự sụp đổ của chế độ cộng sản vốn đã cầm quyền tại đảo quốc này gần bảy thập niên.

Viễn cảnh sụp đổ càng được nhắc đến nhiều hơn sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump, trong tuần này, thẳng thừng đề cập chuyện "lấy Cuba" (take Cuba: lấy, tiếp quản, chiếm).

"Không có tương lai nào khác cho chế độ này ngoại trừ cải tổ hoặc sụp đổ," chuyên gia Sebastian A. Arcos, Giám đốc lâm thời Viện Nghiên cứu Cuba thuộc Trường Quốc tế và Công chúng Steven J. Green, Đại học Quốc tế Florida (Mỹ), nhận định với BBC News Tiếng Việt hôm 17/3.

Bí thư thứ nhất Đảng Cộng sản Cuba, Chủ tịch Miguel Díaz-Canel, trong phát biểu vào tối 13/3, cũng đã thừa nhận Cuba đang đối thoại với Mỹ nhằm tìm kiếm giải pháp cho bất đồng giữa hai nước.

Cuba từng cầm cự được, giờ đang lung lay tận gốc

Lãnh tụ Fidel Castro tiến hành cuộc cách mạng Cuba với lời hứa khôi phục Hiến pháp 1940, bản hiến pháp được coi là rất tiến bộ lúc bấy giờ, với những đảm bảo vệ tự do ngôn luận, tự do tôn giáo, tự do hội họp, quyền tư hữu, bầu cử,…

Với lời hứa xây dựng một chính quyền liêm chính, tái lập đầy đủ các quyền dân sự và chính trị cho người dân, ông đã được đông đảo thị dân đi theo ủng hộ.

Thế nhưng, những lời hứa của ông đã không được giữ khi cách mạng thành công vào năm 1959, với cuộc bầu cử đầu tiên bị trì hoãn và không gian tự do bị bóp nghẹt.

Các chính sách quốc hữu hóa cực đoan sau đó đã khiến đất nước này lãnh hậu quả: kinh tế trong nước khó khăn, áp lực ngoại giao không ngừng tăng.

Việc Cuba quốc hữu hóa nhiều điền trang và doanh nghiệp Mỹ trong quá trình xây dựng xã hội chủ nghĩa, cộng với các diễn ngôn chống Mỹ của Fidel, đã khiến gã láng giềng khổng lồ nổi giận.

Thỏa thuận thương mại giữa Cuba và Liên Xô vào tháng 2/1960 càng làm gia tăng sự mất lòng tin của Mỹ. Đến năm 1960, phần lớn các mối quan hệ kinh tế giữa Cuba và Mỹ đã bị cắt đứt. Đến tháng 1/1961, Mỹ chấm dứt quan hệ ngoại giao với Cuba và triển khai chính sách cấm vận, khiến nền kinh tế Cuba đi xuống ngay lập tức.

Vào tháng 4 năm đó, chính phủ Mỹ đã bí mật trang bị cho hàng ngàn người Cuba lưu vong nhằm lật đổ chính quyền, nhưng cuộc đổ bộ của họ tại Vịnh Con Heo đã bị lực lượng vũ trang của Fidel đánh bại.

Sự thù địch ngày càng dâng cao giữa hai nước.

Trong bối cảnh đó, Liên Xô đã trở thành nhà bảo trợ chính của Cuba. Sự bảo trợ này, được thực hiện bằng hình thức chuyển tiền trực tiếp hoặc cung cấp dầu mỏ miễn phí để Cuba bán lại theo giá thị trường, giúp ổn định kinh tế Cuba, chứng kiến giai đoạn tốt đẹp nhất từ năm 1975 đến 1985.

Tuy nhiên, bầu sữa tưởng chừng như luôn căng tràn ấy đã ngưng chảy khi Liên Xô sụp đổ vào năm 1991.

Với việc đối tác chính không còn, nền kinh tế Cuba sụp đổ, giảm tới 40% sau năm 1991, trong thời kỳ gọi là "Giai đoạn Đặc biệt".

Trong giai đoạn này, các cải cách nhỏ đã được triển khai, chẳng hạn đô la hóa một phần hoặc cho phép hoạt động một số doanh nghiệp tư nhân nhỏ, nhưng nền kinh tế đã không bao giờ bình phục được nữa.

Đầu thập niên 2000, Hugo Chavez lên nắm quyền tại Venezuela, đất nước này đã thay thế Liên Xô trở thành nhà bảo trợ chính cho nền kinh tế Cuba, cũng bằng việc cung cấp dầu miễn phí để Cuba bán lại với giá thị trường. Tuy nhiên, kinh tế vẫn không tăng trưởng và dưới thời Raúl Castro, Cuba đã thực hiện một số cải cách nhỏ, không có nhiều tác động.

Chính sách tiếp cận và đối thoại của Tổng thống Barack Obama (giai đoạn 2015-2017) đã mở ra cơ hội cho các cải cách kinh tế sâu rộng hơn, nhưng Cuba đã không bao giờ triển khai các cải cách đó, theo chuyên gia Sebastian A. Arcos.

Nền kinh tế Cuba bị ảnh hưởng nặng nề trong Đại dịch Covid-19, do đặc thù quá phụ thuộc vào du khách du lịch quốc tế và kiều hối. Một chuỗi "các điều chỉnh kinh tế" chỉ càng khiến tình hình tồi tệ hơn, với lạm phát cao và sự sự xuống cấp mang tính hệ thống của các ngành dịch vụ, xuất khẩu và hạ tầng kinh tế.

Chế độ cộng sản Cuba tiếp tục đầu tư mạnh vào du lịch, nhưng ngành này đã không bao giờ hồi phục sau năm 2020. Tiếp đến là tình trạng mất điện thường xuyên bắt đầu vào năm 2021, trong bối cảnh sản xuất lương thực tiếp tục giảm và chính phủ cắt giảm đầu tư vào y tế và giáo dục.

Chuyên gia Sebastian A. Arcos đánh giá: "Thách thức hiện nay nghiêm trọng hơn nhiều do nguồn vốn – hạ tầng và lao động – tồn tại vào năm 1990 ngay trước thời điểm Liên Xô sụp đổ nay đã cạn kiệt và hạ tầng kinh tế chịu ảnh hưởng nghiêm trọng từ tình trạng thiếu đầu tư kinh niên."

Ông Arcos cho rằng chế độ Cuba không bao giờ đa dạng hóa nền kinh tế và dựa ngày càng nhiều vào du lịch và kiều hối.

"Không còn sự bảo trợ từ Venezuela nữa, nền kinh tế của Cuba trở nên bất ổn. Hiện chế độ đã mất hết tư cách cả về chính trị lẫn kinh tế và sự bất ổn trong dân chúng không ngừng gia tăng," ông đánh giá.

Thay đổi hay sụp đổ?

Sau khi mở chiến dịch bắt Tổng thống Nicolás Maduro của Venezuela hồi tháng 1, Tổng thống Donald Trump đã nói rằng sắp tới Cuba sẽ tự sụp đổ. Ý ông Trump là một khi bầu sữa Venezuela không còn thì Cuba sẽ không trụ được lâu.

Mỹ sau đó bao vây nguồn cung dầu ráo riết, đẩy Cuba vào tình trạng cạn nhiên liệu và mất điện toàn quốc.

Giờ đây, ông Trump tỏ ra không cần phải bóng gió nữa. Hôm 16/3, từ Phòng Bầu dục, ông nói: "Quý vị biết đấy, suốt cuộc đời tôi, tôi luôn nghe nói về Mỹ và Cuba – khi nào thì Mỹ sẽ có vinh dự lấy Cuba? Đó là một vinh dự lớn."

"Lấy Cuba theo một cách nào đó, đúng vậy, lấy Cuba – ý tôi là, dù là tôi giải phóng hay lấy nó, tôi nghĩ tôi có thể làm bất cứ điều gì tôi muốn với nước này."

Đáp lại, trong một bài đăng trên mạng xã hội vào ngày 17/3, Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel viết: "Mỹ công khai đe dọa Cuba, gần như mỗi ngày, rằng sẽ lật đổ trật tự hiến pháp bằng vũ lực."

"Trước kịch bản tồi tệ nhất, Cuba có một đảm bảo: bất kỳ kẻ xâm lược bên ngoài nào cũng sẽ gặp phải sự kháng cự không thể bẻ gãy," ông nhấn mạnh.

Phát biểu này cho thấy giới lãnh đạo Cuba vẫn cứng rắn, dù trước đó chính ông Díaz-Canel thừa nhận đang đàm phán với Mỹ.

Chuyên gia Arcos nhận định với BBC News Tiếng Việt rằng "dù một sự chuyển đổi do chế độ dẫn dắt vẫn là điều khả thi, nhưng tôi không thấy ban lãnh đạo hiện thời có hứng thú với cải tổ; họ vẫn cứng nhắc về mặt ý thức hệ. Có lẽ cuộc khủng hoảng hiện thời sẽ dồn họ tới thế phải làm những gì mà họ bắt buộc phải làm."

Ông Arcos kết luận rằng, chế độ cộng sản Cuba nếu không thay đổi thì sẽ sụp đổ.

Nhưng thay đổi như thế nào?

Trên thế giới hiện còn một nhúm nhỏ các nước theo ý thức hệ cộng sản, bao gồm Trung Quốc, Cuba, Việt Nam, Triều Tiên và Lào.

Trong đó, Trung Quốc và Việt Nam dù vẫn duy trì sự kiểm soát toàn diện của đảng cộng sản và theo đuổi mô hình nhà nước độc đảng độc đoán, nhưng từ lâu đã mở cửa nền kinh tế.

Trung Quốc đã thay đổi từ khi Đặng Tiểu Bình nêu phương châm "mèo trắng mèo đen không quan trọng, miễn là bắt được chuột".

Việt Nam, sau hơn một thập niên kiệt quệ thời hậu chiến, đã thực hiện Đổi mới, phát triển nền kinh tế nhiều thành phần và làm lành với Mỹ, thay đường lối ngoại giao "nhất biên đảo" bằng phương châm "làm bạn với tất cả các nước", mà ngày nay gọi là "ngoại giao cây tre".

Các lựa chọn đó đã giúp Trung Quốc từ một đất nước to lớn nhưng đói nghèo trở thành một siêu cường kinh tế, khoa học kỹ thuật, quân sự.

Việt Nam cũng chứng kiến nền kinh tế tăng trưởng nhanh trong ba thập niên trở lại đây.

Vậy Cuba có thể lựa chọn con đường như Trung Quốc hoặc Việt Nam hay không? Nhiều nhà quan sát đánh giá rằng, với vị trí địa lý ở gần Mỹ, nếu chọn cách tiếp cận hòa hoãn, Cuba sẽ nhanh chóng thoát khỏi tình cảnh khốn khó thâm niên, thậm chí sẽ sớm phồn vinh.

Nhưng trên thực tế, Cuba đã không đi theo con đường này.

"Khả năng [cải cách như Trung Quốc, Việt Nam] là rất thấp. Họ đã bỏ lỡ cơ hội để thực hiện các cải cách mang tính nền tảng như vậy trong giai đoạn của chính sách đối thoại thời Obama và giờ thì đã quá trễ," chuyên gia Arcos đánh giá.

Theo ông, Hoa Kỳ sẽ không chấp nhận một sự chuyển đổi như vậy và sẽ tiếp tục thúc đẩy sự thay đổi chế độ, khi mà "có thể thấy Tổng thống Trump đang tìm kiếm sự thay đổi chế độ hoàn toàn".

"Như chúng ta đã thấy ở Venezuela, rõ ràng Tổng thống Trump thích các dàn xếp mang tính giao dịch. Tuy nhiên, mô hình Venezuela không thể áp dụng tại Cuba nếu điều ông ấy tìm kiếm là sự thay đổi chế độ hoàn toàn," ông Arcos nói.

Theo ông, giải pháp duy nhất để đảm bảo cả an ninh quốc gia của Mỹ và tự do cho người dân Cuba là một sự chuyển tiếp đầy đủ lên dân chủ tại hòn đảo này.

"Một Cuba dân chủ về chính trị và phồn vinh về kinh tế sẽ là một láng giềng tốt hơn rất nhiều cho nước Mỹ và cho cả Tây Bán Cầu so với chế độ hiện tại," ông kết luận.

Phản kháng từ bên trong

Trong những năm Fidel và Đảng Cộng sản lãnh đạo Cuba, với đời sống kinh tế khó khăn và không gian chính trị bị bó buộc, sự phản kháng trong lòng đất nước vẫn luôn âm ỉ.

Vào năm 2023, nữ nhà báo tự do Yoani Sanchez nói trong một cuộc trả lời phỏng vấn trang tin của Đại học Miami (Mỹ) rằng lãnh tụ Raúl Castro luôn tìm cách "phát đi thông điệp sẽ không cho phép các đảng phái, nhóm hay tổ chức không được nhà nước công nhận tồn tại".

Nhưng bà cũng nói rằng việc gia tăng đàn áp và siết chặt kiểm soát là hệ quả của sự gia tăng hoạt động xã hội dân sự. Theo bà, giới chức có lý do để lo ngại, bởi "rõ ràng đang có sự đa dạng hóa [trong xã hội dân sự] và có thể gọi là gia tăng bất đồng".

Chuyên gia Arcos đánh giá: "Đối lập chính trị đã tồn tại từ cuối thập niên 1980, nhưng chế độ này đã duy trì sự kiểm soát thông qua đàn áp tàn bạo và cưỡng bức lưu vong, vốn là đặc trưng của tất cả các chế độ toàn trị."

Theo ông, sự đối lập vẫn còn đó, nhưng không thể được tổ chức theo cách mà phe đối lập ở Venezuela đã làm và cũng không tạo ra một sự đe dọa sát sườn cho chế độ.

Ông cho rằng trong bối cảnh mà chế độ không tự nguyện thay đổi, thì "các cuộc đại biểu tình cùng với sự cổ vũ từ nước ngoài sẽ kích hoạt cho thay đổi."

"Các cuộc đại biểu tình có thể làm xoay chuyển cán cân hiện nay, như đã từng xảy ra ở châu Âu vào năm 1989," ông nói.

Mới đây, giữa cơn khủng hoảng toàn diện, người ta lại thấy những gợn sóng cuồng nộ. Đáng kể nhất là sự kiện đám đông tấn công một văn phòng Đảng Cộng sản Cuba ở thành phố Moron thuộc tỉnh miền trung Ciego de Ávila vào đêm 14/3.

Cuộc nổi dậy đã bị dập tắt nhanh chóng, nhưng xét tình hình hiện nay, không thể lường được điều gì sẽ xảy ra kế tiếp, nhất là khi có các tác động từ bên ngoài.

Việt Nam giúp gì?

Ở thành phố Đông Hà (nay là một phường) thuộc tỉnh Quảng Trị có một bức tượng Fidel Castro to lớn nằm giữa một công viên mang tên ông.

Trên đế tượng có dòng chữ, trích từ một phát biểu thời chiến của Fidel: "Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình."

Quảng Trị là nơi Fidel từng đến vào năm 1973, trong giai đoạn khốc liệt của Chiến tranh Việt Nam. Nhiều người lớn tuổi ở Quảng Trị đến nay còn kể lại giai thoại khi ông Fidel đến, nằm trên giường thì thò cả chân ra ngoài, vì ông rất cao lớn (trên 1,9m). Nhiều người Việt Nam, khi nói về Cuba và Fidel, vẫn giữ tình cảm ngưỡng mộ và xúc động chân thành, và vẫn nhắc lại câu nói "hiến dâng cả máu" của ông.

Mỗi khi Cuba khó khăn và chính quyền Việt Nam phát động quyên góp, nhiều người sẵn sàng góp tiền để ủng hộ. Một cuộc huy động như vậy hồi năm ngoái của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã thu được 615 tỷ đồng.

Nhưng bên cạnh tình đồng chí, bạn bè, vốn xuất phát từ thời quá khứ khó khăn, thì nhiều người Việt Nam cũng tỏ ra ái ngại cho hoàn cảnh của Cuba.

Phát biểu của ông Tô Lâm phản ánh điều này, kiểu như một câu nói thẳng, "tôi thương bạn nhưng bạn kém quá".

Trong phát biểu tại Quốc hội, ông Tô Lâm nói rằng ông "mang chuyện khoán 10 ra nói ở đấy, người ta mừng lắm".

Khoán 10 là một chính sách sửa sai cho nền kinh tế kế hoạch với mô hình hợp tác xã nông nghiệp kém hiệu quả, giúp một đất nước nông nghiệp như Việt Nam từ chỗ đói ăn trở thành cường quốc xuất khẩu gạo và nhiều mặt hàng nông sản khác.

Ông Tô Lâm nói rằng Cuba phải đổi mới cách quản lý, "chứ tất cả vào nhà nước hết, với người lao động thì làm ra năm tấn hay mười tấn cũng không ảnh hưởng gì tới người ta, không khuyến khích lao động được".

"…Phải kinh tế tư nhân, phải nghĩ cái gì đấy mới khuyến khích sức lao động của người ta. Lợi ích của nhà nước cũng phải có lợi ích của người dân… Chứ như thế này thì người ta bảo, đi làm như thế này thôi, chứ làm nữa cũng chả được cái gì," ông kết luận.

Đây là bài học của Việt Nam từ bốn thập niên trước, nhưng bây giờ được trình bày như thể là bài học mới cho Cuba.

Ông Tô Lâm còn nói về việc "các bạn bảo giao cho nghìn hécta [để trồng lúa], tôi bảo nghìn hécta là đủ ăn, rồi sang năm giao khoảng hai mươi nghìn hécta, hai mươi nghìn nữa thì Cuba đủ lương thực cho 9-10 triệu dân, thậm chí còn có gạo bán sang các nước Caribe."

Rồi ông còn nói Việt Nam có thể giúp làm nhà máy điện mặt trời, "cả thủ đô Havana không sợ thiếu điện".

Thực ra, Việt Nam đã giúp đỡ và cũng có đầu tư vào Cuba từ nhiều năm qua, bên cạnh các khoản cứu trợ khẩn cấp.

Chẳng hạn doanh nghiệp AgriVMA đã đầu tư canh tác lúa với năng suất trên 7 tấn/ha, trên diện tích hơn 1.000ha tại huyện Los Palacios, tỉnh Pinar del Río. AgriVMA cũng đầu tư vào chăn nuôi, thức ăn gia súc và nhập khẩu vật tư nông nghiệp.

Theo thông tin công bố vào tháng 10/2025, với 10 dự án đầu tư vào các lĩnh vực như vật liệu xây dựng, phân bón, dược phẩm, năng lượng mặt trời, Việt Nam là nhà đầu tư châu Á lớn nhất tại nước này.

Tổng Bí thư Tô Lâm, trước các đại biểu Quốc hội, đã chỉ ra rất cụ thể những việc mà Việt Nam có thể giúp Cuba, như trồng lúa, xây nhà máy điện.

"Ta đi vào giúp những cái như thế, bạn rất mừng," ông nói.

Tuy nhiên, với kinh nghiệm đổi mới kinh tế và bình thường hóa quan hệ với Mỹ, mà tới nay đã thiết lập Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện, cấp cao nhất trong thang bậc quan hệ ngoại giao của Việt Nam, giới quan sát cho rằng Việt Nam có thể cung cấp cho Cuba nhiều hơn thế.

Đó là kinh nghiệm đổi mới cơ chế và cách thức vượt qua các rào cản ý thức hệ để đối thoại hiệu quả với người Mỹ.