روایت‌های ناگفته‌ چهار شاهد عینی ۲۵ سال بعد از تخریب بودا

۲۵ سال پیش، در ۲۰ ماه حوت سال ۱۳۷۹ (۱۱ مارچ ۲۰۰۱)، طالبان دو تندیس بزرگ بودا در ولایت بامیان را بدستور ملا محمد عمر، رهبر خود منفجر کردند؛ اقدامی که واکنش‌های گسترده جهانی را بدنبال داشت و این دو اثر مهم تاریخی بشر را برای همیشه از بین برد.

با گذشت یک ربع قرن، بی‌بی‌سی افغانستان بنا به چشم‌دیدهای دست‌اول شاهدانی که در آن روزها در این محل حضور داشتند، ناگفته‌های این تراژیدی فرهنگی را به تصویر کشیده است.

به گزارش روزنامه هیواد که در آن زمان تحت مدیریت طالبان بود، دستور تخریب مجسمه‌های بودا در ۳ حوت ۱۳۷۹ (۲۸ فبروری ۲۰۰۱) از سوی رهبر طالبان مستقر در قندهار صادر شد.

رهبر طالبان دستور تخریب همه تندیس‌ها و مجسمه‌ها را در سراسر افغانستان داد و گفته بود که این مجسمه‌ها همچنان به‌عنوان «نمادهای مقدس» باقی مانده‌اند و «احتمالا دوباره به ‌زیارت‌گاه‌ها» تبدیل خواهند شد.

این در حالیست که بعد از ورود اسلام به افغانستان، این مجسمه‌ها هیچ‌گاه به‌عنوان اماکن مقدس یا زیارتگاه‌ مورد استفاده نبوده است.

نقش القاعده در تخریب بودا

شعیب شریفی که در حال حاضر رئیس بخش افغانستان بی‌بی‌سی است، می‌گوید یک هفته پیش از دستور تخریب بودا پنهانی به بامیان سفر کرده بود.

او می‌گوید از زمان صدور دستور تا تخریب کامل حدود دو هفته طول کشید. زیرا به‌نظر می‌رسید نیروهای طالبان به‌تنهایی توانایی فنی منفجر ساختن و از بین بردن کامل مجسمه‌های به این بزرگی را نداشتند.

به‌همین دلیل جاسازی مواد منفجره و زمینه‌سازی فنی تخریب کامل این مجسمه‌ها را جنگجویان عرب مربوط گروه القاعده به‌عهده گرفتند.

آقای شریفی از چشم‌دید خود می‌گوید: «جنگجویان عرب چگونگی تخریب را مهندسی کردند. برای انفجار بیشتر از سرگلوله توپ استفاده شد. مواد جاسازی‌شده از طریق لین‌دوانی/سیم‌کشی به دکمه واحد طوری وصل شده بود که با یک فشار همه مواد منفجر شوند.»

او می‌گوید در آن زمان شبکه القاعده از متحدان طالبان در افغانستان بود و جنگجویانش بیشتر در شمال کابل موسوم به «خط شمالی» علیه نیروهای جبهه مقاومت به‌رهبری احمدشاه مسعود می‌جنگیدند.

در این زمان اسامه بن لادن رهبر القاعده در قندهار مستقر بود.

شعیب شریفی می‌گوید قبل از این رویداد جنگجویان خارجی در بامیان حضور نداشتند و برخی برای تخریب و شماری دیگر برای تماشای صحنه تخریب به بامیان آمده بودند.

«جنگجویان عرب برای تخریب و طالبان پاکستان که در آن زمان به پنجابی‌ها موسوم بودند و جنگجویان ازبیکستانی، برای تماشا به مرکز بامیان آمده بودند.»

آقای شریفی از روزهای قبل از تخریب می‌گوید:

«اولین بار که که تندیس‌های بودا را دیدم سخت وحشت‌زده شدم. به عنوان یک انسان کوچک وقتی این اجسام بزرگ و عظیم‌الجثه با پاها و دست‌‌های بزرگ را دیدم، خود را کوچک احساس کردم.»

به گفته او برخی جنگجویان طالبان که برای جنگ علیه نیروهای مخالف طالبان به‌رهبری حزب وحدت تازه به بامیان آمده بودند، قبل از رفتن به جبهه جنگ، به تماشای تندیس‌های بودا می‌آمدند:

«از من می‌خواستند که بیا عکس ما را در مقابل بت بامیان بگیر، با وجودی‌که در آن زمان عکاسی شدیدا ممنوع بود.»

در ویدیوهایی‌که آقای شریفی ضبط کرده، دیده می‌شود که برخی از نیروهای طالبان در آن زمان به سمت صورت تندیس‌ بزرگ (صلصال) با کلاشینکوف شلیک می‌کنند.

«این شاید نوعی قدرت‌نمایی علیه یک مجسمه خیلی بزرگ بود.»

او می‌گوید تا زمانی‌که دستور تخریب بودا صادر نشده بود، این تندیس‌ها به‌عنوان آثار تاریخی از سوی اداره اطلاعات و فرهنگ طالبان در بامیان محافظت می‌شدند.

به گفته آقای شریفی قبل از آن در یک مورد نیروهای طالبان یک گلوله توپ به تندیس‌ کوچکتر معروف به شهمامه شلیک کرده بودند که به رانش اصابت کرد ولی تخریب عمیق در پی نداشت.

مشخص نیست که هدف این شلیک آسیب رساندن به بودا بوده یا هدف قرار دادن یک پوسته نیروهای مخالف در بالای این تندیس.

«خبرنگار جاپانی خود را روی آوارهای بودا انداخت»

امیر شاه، گزارشگری که در آن‌ سال‌ها برای خبرگزاری آسوشیتدپرس کار می‌کرد، در روزهای بعد از تخریب بودا هم به بامیان سفر کرد. او می‌گوید حتی در روز تخریب بودا هیئتی از یونیسکو که برای جلوگیر از تخریب بودا با طالبان در کابل مشغول مذاکره بود، به این باور رسیده بودند که تندیس‌ها تخریب نخواهند شد:

«هیئتی از یونسکو آمده بود. [در میان آنها نماینده‌هایی] از فرانسه و ایتالیا هم بودند. سفیر فرانسه در کابل و وزیرخارجه متوکل را هم دیدند. وکیل احمد متوکل گفته بود شما اخبار را امشب بشنوید، همه‌چیز هویدا می‌شود.»

همان شب رادیو انهدام مجسمه‌های بودا گزارش داد.

امیرشاه می‌گوید حدود یک هفته بعد از این رویداد همراه با شماری از گزارشگران بین‌المللی به بامیان رفتند و «خبرنگار جاپانی خود را روی تکه‌های مجسمه‌های منفجرشده بودا انداخت».

به گفته او که در دهه ۱۳۷۰ نیز به بامیان سفر کرده بود، در پای تندیس بزرگ بودا، حزب وحدت «انبار مهمات» ساخته بودند.

«خوشبخت بودم که بودا را پیش از تخریب، دیدم»

کیت کلارک، روزنامه‌نگار بریتانیایی، کهطی سال‌های ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۲ گزارشگر بی‌بی‌سی در کابل بود و در حال حاضر یکی از مدیران «شبکه تحلیل‌گران افغانستان» است، روایت خود را از آن دوره چنین حکایت می‌کند:

«من خوشبخت بودم که چند ماه پیش از آن‌که مجسمه‌های بزرگ بودا در بامیان از بین برده شوند، توانستم آنها را ببینم. هنگام سفر از کابل به مزارشریف، راه خود را کمی تغییر دادیم و از مسیر بامیان رفتیم. آن زمان بامیان تقریباً یک شهر نظامی بود و مطمئن نبودیم که مقام‌های محلی اجازه بدهند به محل مجسمه‌ها نزدیک شویم. اما رانندهٔ بی‌بی‌سی، محمدآغا، مردی بسیار محترم با ریش سفید که همه او را حاجی صدا می‌کردند، فردی جنگ‌دیده بود. او بارها از خطوط مقدم گذشته بود تا برای خبرنگاران تدارکات فراهم کند و زمینهٔ مصاحبه‌ها را مهیا سازد. او آن‌قدر در برخورد با افراد مسلح مهارت داشت که توانست آن‌ها را قانع کند اجازه دهند به مجسمه‌ها نزدیک شویم. آن‌ها باشکوه بودند.»

خانم کلارک می‌افزاید: «آن زمان با خود فکر می‌کردم چه‌قدر خوش‌شانس‌ایم که ملا عمر، رهبر وقت طالبان فرماندهی را که سرانجام در سال ۱۹۹۸ بامیان را تصرف کرده بود به نام عبدالوحد از تخریب این مجسمه‌ها بازداشت. ملا عمر گفته بود که این آثار بخشی از میراث افغانستان است و باید از آن‌ها محافظت شود. طالبان در آن زمان خود را با مجاهدین مقایسه می‌کردند و می‌گفتند مجاهدین در جریان جنگ داخلی هرچه را می‌شد از موزیم کابل بردند و غارت کردند، در حالی که امارت خود را محافظ گنجینه‌های ملی می‌دانست.»

براساس یک گزارش منتشرشده یونیسکو در سال ۲۰۲۰، ملاعمر در جولای ۱۹۹۹ فرمانی را برای محافظت از مجسمه‌های بودا به‌عنوان آثار تاریخی و منبع مهم درآمد برای افغانستان صادر کرده بود. اما بعدا او نظر خود را در سال ۲۰۰۱ تغییر داد و دستور تخریب آنها را صادر کرد.

کیت کلارک می‌گوید: «اما تا اوایل سال ۲۰۰۱ دیدگاه رهبری طالبان تغییر کرده بود. در طول سال‌ها توضیح‌های مختلفی ارائه شد: برخی گفتند عرب‌های تندرو وابسته به القاعده که با هرگونه تصویر و مجسمه مخالف بودند، آن‌ها را قانع کردند؛ برخی دیگر گفتند طالبان می‌خواستند در واکنش به تحریم‌های سازمان ملل احساسات جهانی را جریحه‌دار کنند.»

«زمستانی بسیار سخت بود. مردم فقیر در افغانستان نه تنها با ادامهٔ جنگ داخلی دست‌وپنجه نرم می‌کردند، بلکه با شدیدترین خشکسالی در یک نسل نیز روبه‌رو بودند. هنوز یک‌سوم پایتخت از جنگ‌های سال‌های ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۶ ویران باقی مانده بود؛ زنانی بیوه شده بودند و کودکان زیادی یتیم مانده بودند. با این همه، به نظر می‌رسید امارت (حکومت طالبان) در پی ویرانی‌های تازه‌ای است. در جنوری ۲۰۰۱ آن‌ها در ولسوالی یکاولنگ در غرب بامیان، در واکنش به تصرف و سپس از دست رفتن منطقه توسط حزب وحدت، غیرنظامیان را قتل‌عام کردند. بازماندگان می‌گفتند اجساد را مثل هیزم در برف روی هم می‌چیدند و در بامیان نیز چندین هفته صرف کردند تا این اثر کهن و غیرقابل جایگزین را منفجر کنند.»

«ویران کردن مجسمه‌ها واکنش شدید جهانی را برانگیخت. اما قتل‌عام غیرنظامیان در یکاولنگ پیش از آن، تقریباً در سرخط خبرها جایی نگرفت. سرویس جهانی بی‌بی‌سی گزارش مرا پخش کرد، اما بخش بی‌بی‌سی برای مخاطبان بریتانیا ترجیح داد به‌جای آن گزارشی دربارهٔ ممنوع شدن مدل موی غربی توسط طالبان پخش کند. اولویت‌های خبری در آن زمان چنین بود.»

«در حاکمیت اول طالبان۲۵۰۰ اثر دوره بودایی تخریب شدند»

عمرا خان مسعود، رئيس سابق موزیم ملی افغانستان، می‌گوید قسمت اعظم موزیم را آثار دوره بودایی تشکیل می‌داد، دوره کوشانیان یک دوره بسیار درخشانی بوده است. او به بی‌بی‌سی گفت:

«در دوره اول، طالبان حدود۲۵۰۰ اثر دوره بودایی در موزیم را تخریب کردند و بخش دیگر را نتوانستند به‌خاطر اینکه توسط کارمندان موزیم پنهان شده بود.»

یونسکو در سال ۲۰۰۳ در دوره جمهوریت، دره بامیان را با عنوان «منظر فرهنگی و بقایای باستان‌شناختی درهٔ بامیان» وارد فهرست میراث جهانی فرهنگی ساخت.

در همان زمان کوی‌چیرو ماتسورا، رئيس وقت یونسکو، گفته بود که با تخریب مجسمه‌های بودای بامیان «طالبان مرتکب جنایتی در برابر فرهنگ شده‌اند.»

در آن زمان مجسمه‌های بودای بامیان در فهرست میراث جهانی ثبت نشده بودند، اما به گفته او «شایستگی آن را داشتند و نابودی آن‌ها یک جنایت واقعی فرهنگی به شمار می‌رود.»

چرا بودا بازسازی نشد؟

پس از سقوط حاکمیت اول طالبان در سپتامبر ۲۰۰۱، در اوایل دوره جمهوریت که باستان‌شناسان توانستند به بامیان بروند، جای خالی دو بدنه عظیم بودا و تپه‌ای از سنگ‌های باقی‌مانده از این مجسمه‌ها را یافتند که یکجا با مین‌های منفجرنشده در محل باقی مانده بود.

اما یونسکو در سال ۲۰۱۱ در دهمین سال تخریب مجسمه‌ها گفت که تصمیم ندارد آن‌ها را بازسازی کند، برای بازسازی آن‌ها خاکریزه کافی از بقایای آن‌ها به‌جا نمانده تا بتوان آن را نوسازی کرد.

طی دو دهه‌‌ای که حکومت جمهوری در افغانستان بود، باستان‌شناسان کشورهای مختلف بازسازی بودا را بررسی کرده‌‌اند. یونسکو هم با باستان‌شناسانی ازجمله از جاپان و ایتالیا کار می‌کرد تا بقایای این محل را همراه با نقاشی‌هایی که در دیوارهای درون مغاره‌های بامیان پیدا شده، حفظ کند.

در دولت افغانستان نیز این نظر جاافتاده بود که تخریب بودا می‌تواند بخشی از تاریخ آن باشد.

حکومت فعلی طالبان می‌گوید که از آبدات تاریخی و آثار باستانی افغانستان محافظت می‌کند و یک قطعه حفاظتی برای دره بامیان نیز ایجاد کرده است.