भारत समजून घेण्यासाठी फोटोग्राफीनं ब्रिटिशांना कशी मदत केली? पाहा 19 व्या शतकातील दुर्मिळ फोटो

एकोणीसाव्या शतकाचा उत्तरार्ध. भारतावर एव्हाना ब्रिटिशांनी जम बसवला होता. मात्र, तरीही भारत जाणून घेण्यासाठी ब्रिटिशांचे प्रयत्न सुरुच होते. त्यासाठी एक कला त्यांना सर्वाधिक मदतीची ठरली, ती म्हणजे फोटोग्राफी.

दिल्लीतील DAG या आर्ट गॅलरीनं 'टाईपकास्टिंग : फोटोग्राफिंग द पीपल्स ऑफ इंडिया, 1855-1920' नावाचं एक प्रदर्शन आयोजित केलं आहे.

या प्रदर्शनात एकोणीसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील एका विशिष्ट कालखंडातील जवळपास 200 दुर्मिळ फोटो मांडण्यात आले आहेत.

भारतातील समुदायांचं वर्गीकरण करण्यासाठी, त्यांची ओळख निश्चित करण्यासाठी आणि गुंतागुंतीचे सामाजिक फरक समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशांनी कॅमेऱ्याचा वापर केला होता.

या प्रदर्शनात 65 वर्षांच्या काळातील फोटो मांडण्यात आले असून त्यात भारतातील विविध समुदाय आणि लोकांचं विस्तृत वैविध्य त्यातून समोर येतं.

यात ईशान्य भारतातील नेप्चा आणि भुतिया समुदायांपासून ते वायव्य भागातील आफ्रिदींपर्यंत, तसंच निलगिरीतील तोडा ते पारसी आणि पश्चिम भारतातील उच्चभ्रूंपर्यंत भारतातील विविध समुदायांचं चित्रण दिसून येतं.

यात ब्रिटिशांच्या वसाहतवादी समाज व्यवस्थेत सर्वात खालच्या पायऱ्यांवर असलेल्या लोकांकडेही लक्ष वेधण्यात आलं आहे. त्यात नृत्य करणाऱ्या मुली, शेतमजूर आणि गारुड्यांचा समावेश आहे.

भारताच्या वैविध्याचं दस्ताऐवजीकरण ते फोटोग्राफीला दिलेली दिशा

या फोटोंमधून फक्त भारताच्या विविधतेचं दस्तऐवजीकरण झालं नाही, तर या फोटोंनी त्याला सक्रियपणे आकार दिला. त्यांनी प्रवाही, जिवंत वास्तवांना स्पष्टपणे स्थिर आणि ज्ञात 'प्रकारां'मध्ये रुपांतरित केलं.

इतिहासकार सुदेशना गुहा यांनी या प्रदर्शनातील फोटोंची काळजीपूर्वक निवड केली आहे. हे प्रदर्शन 1868 ते 1875 दरम्यान प्रकाशित झालेल्या 'द पीपल ऑफ इंडिया' या 8 खंडांच्या फोटोग्राफिक सर्वेक्षणातील पानांवर केंद्रित आहे.

या प्रदर्शनाचा विस्तार या मध्यवर्ती कल्पना किंवा गाभ्यापासून ते सॅम्युअल बॉर्न, लाला दीन दयाल, जॉन बर्क आणि शेफर्ड अँड रॉबर्टसन या स्टुडिओच्या अल्बुमेन आणि सिल्व्हर-जिलेटिन प्रिंट फोटोंपर्यंत होतो. या फोटोग्राफर्सच्या फोटोंनी त्या काळतील दृश्य भाषेची व्याख्या करण्यास मदत केली.

"एकत्रितपणे, हे फोटो, साहित्य लोकसमूहशास्त्रीय (एथनोग्राफिक) म्हणजे समुदायांचा अभ्यास करणाऱ्या फोटोग्राफीचा इतिहास सांगतं. त्याचबरोबर त्याचा ब्रिटिश प्रशासन आणि भारतीय लोकांवर झालेल्या परिणामांबद्दलही सांगतं. या आकाराचा आणि खोलीचा प्रकल्प भारतात यापूर्वी कधीही पाहिला गेला नव्हता," असं डीएनजीचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी आशिष आनंद म्हणाले.

DAG च्या प्रदर्शनातील निवडक फोटो :

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.)