لیز دوست: جنگی که هنوز پایان نیافته، در مسیری غیرقابل پیش‌بینی و خطرناک در حال گسترش است

این لحظه‌ای سرنوشت‌ساز برای جمهوری اسلامی ایران است. از صبح شنبه، زمانی که روشن شد اقامتگاه رهبر جمهوری اسلامی در نخستین موج حملات هدف قرار گرفته، گزارش‌های ضدونقیضی درباره سرنوشت او منتشر شد.

تصاویر ماهواره‌ای آسیب‌های قابل‌توجهی را به مجموعه محل اقامت او نشان می‌داد.

نخستین واکنش ایران این بود که او به مکانی امن منتقل شده است.

سپس خبری منتشر شد مبنی بر این‌ که روحانی ۸۶ ساله قرار است از تلویزیون دولتی سخنرانی کند، اما چنین اتفاقی رخ نداد.

ساعاتی بعد، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در یک سخنرانی تلویزیونی اعلام کرد که «نشانه‌های فراوانی وجود دارد» که رهبر جمهوری اسلامی «دیگر زنده نیست.»

گزارش‌هایی در رسانه‌های اسرائیلی و آمریکایی، به نقل از مقام‌های بی‌نام، از «شواهد قانع‌کننده‌ای» مبنی بر مرگ او سخن گفتند.

در تمام این مدت، مقام‌های ایرانی این خبر را تکذیب می‌کردند.

اما ساعاتی پس از آن‌ که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، این خبر را در شبکه اجتماعی خود اعلام کرد، یک مجری تلویزیون دولتی ایران با چشمانی اشک‌بار درگذشت او را اعلام کرد.

چهل روز عزای عمومی اعلام شد و با طلوع دومین روز جنگ، مراسم‌ها و تجمع‌های حامیان حکومت برای سوگواری آغاز شد.

با این حال، هم‌زمان ویدیوهایی در طول شب در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که صحنه‌هایی از جشن و پایکوبی در برخی شهرهای ایران و نیز ابراز شادی در میان جوامع ایرانی در کشورهای مختلف را نشان می‌داد؛ واکنش‌هایی که پایان حکومت سخت‌گیرانه او را گرامی داشتند و ابراز امیدواری می‌کردند که این رخداد به معنای پایان نظام اسلامی باشد.

این لحظاتی سرنوشت‌ساز در تاریخ پرآشوب جمهوری اسلامی ایران است اما قدرتمندترین روحانیون و فرماندهان آن سال‌ها برای چنین روزی آماده شده‌اند.

تمرکزها در جریان جنگ ۱۲ روزه در ماه ژوئن گذشته شکل گرفت. تنها در نخستین شب و در موج اول حملات، اسرائیل توانست ۹ دانشمند هسته‌ای و چندین مقام ارشد امنیتی را ترور کند. در روزهای بعد نیز دانشمندان ارشد بیشتری و دست‌کم ۳۰ فرمانده برجسته کشته شدند.

روشن بود که رهبر جمهوری اسلامی نیز می‌تواند در فهرست اهداف قرار داشته باشد.

آن زمان گزارش شد که علی خامنه‌ای که دوران جنگ را در پناهگاه ویژه خود گذرانده بود، فهرستی از مقام‌های امنیتی تهیه کرده بود تا در صورت لزوم بی‌درنگ جایگزین شوند و خلایی در سطوح عالی قدرت ایجاد نشود.

حتی پیش از درگیری‌های سال گذشته نیز گزارش‌هایی منتشر شده بود که نشان می‌داد او به مجلس خبرگان، نهاد متشکل از حدود ۸۸ روحانی ارشد که وظیفه انتخاب رهبر را بر عهده دارد، دستور داده بود برای هر احتمالی آماده باشند. روزنامه نیویورک تایمز نوشته بود که او «سه روحانی ارشد» را به عنوان گزینه‌های احتمالی جانشینی در صورت ترور خود برگزیده است.

سال‌هاست درباره جانشین احتمالی آقای خامنه‌ای گمانه‌زنی می‌شود از جمله درباره پسرش، مجتبی.

تنها رهبر جمهوری اسلامی نبود که در نخستین روز حملات هوایی و عملیات‌های هدفمند کشته شد. کسانی که همچنان در جایگاه خود باقی مانده‌اند یا ناچار شده‌اند به مناصب بالاتری گمارده شوند، می‌خواهند به جهان پیام دهند که همچنان کنترل اوضاع را در دست دارند و روند جانشینی بدون خلل پیش خواهد رفت.

با این حال، پایان ۳۶ سال رهبری او ضربه‌ای سنگین برای حامیانش خواهد بود، به‌ویژه دستیاران و متحدانش در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که مامور دفاع از او و انقلاب اسلامی در داخل و خارج از کشور بودند.

بی‌بی‌سی ویدیوهایی را راستی‌آزمایی کرده است که نشان می‌دهد گروه‌هایی از مردم در خیابان‌های تهران و کرج، گزارش‌های مربوط به مرگ او را جشن گرفته‌اند.

علی خامنه‌ای که عمیقا نسبت به غرب، به‌ویژه ایالات متحده، بدگمان و نسبت به اسرائیل خصومت‌ورز بود، با اقتداری سخت‌گیرانه حکومت می‌کرد و درخواست‌ها برای اصلاحات و موج‌های پیاپی اعتراضات را سرکوب می‌کرد.

در سال‌های اخیر، با تشدید درگیری‌های مستقیم نظامی با اسرائیل و آمریکا و افزایش مطالبات برای تغییر در داخل کشور، او با بزرگ‌ترین چالش‌های دوران رهبری خود روبه‌رو شد.

اوایل همین ماه ایران حال و هوای متفاوتی داشت. درد و خشم ناشی از سرکوب امنیتی که شدیدترین سرکوب در تاریخ جمهوری اسلامی توصیف شده و هزاران ایرانی را به کام مرگ کشاند، همچنان زنده و ملموس بود.

اکنون که دوران رهبری خامنه‌ای به شکلی ناگهانی پایان یافته است، نگاه‌ها به جانشین او دوخته خواهد شد و این پرسش مطرح می‌شود که آیا تغییر در راس هرم قدرت می‌تواند نشانه‌ای از تغییر مسیر جمهوری اسلامی ۴۷ ساله باشد یا نه.

صرف‌نظر از این‌ که چه کسی به قدرت برسد، هدف اصلی همان خواهد بود: حفظ نظامی که روحانیون و نیروهای امنیتی قدرتمند آن را در راس قدرت نگه می‌دارد.

در همین حال، جنگی که هنوز پایان نیافته، در مسیری غیرقابل پیش‌بینی و خطرناک در حال گسترش است.