تکه گم‌شده از تاریخ ایران؛ کنفرانس حقوق بشر تهران

این حکایت شبیه تکه‌ای گم‌شده‌ از تاریخ معاصر ایران است.

۵۷ سال و ۷ ماه و ۲۶ روز پیش از سرکوب مرگ‌بار اعتراضات دی در ایران، به مناسبت بیستمین سالگرد صدور اعلامیه جهانی حقوق بشر، تهران میزبان اولین کنفرانس بین‌المللی حقوق بشر سازمان ملل متحد بود که اتفاقی تاریخی در پایان آن رخ داد.

صبح دوم اردیبهشت ۱۳۴۷ (۲۲ آوریل ۱۹۶۸) مقابل ساختمان مجلس سنای ایران، او تانت، دبیرکل سازمان ملل متحد، به استقبال شاه و شهبانو رفت که برای افتتاح اولین کنفرانس جهانی حقوق بشر به محل برگزاری آن آمده بودند.

مدتی قبل از آن، سازمان ملل متحد سال ۱۹۶۸ (دی ۱۳۴۶ تا دی ۱۳۴۷) را «سال جهانی حقوق بشر» نام‌گذاری کرده بود و حالا پایتخت ایران در چنین سالی میزبان کنفرانسی مهم و تصمیمی تاریخی شده بود.

در آن سال نمایندگان ۸۴ کشور و سازمان‌های بین‌المللی در پایتخت ایران گرد هم آمدند. قرار بود اجرای مفاد اعلامیه جهانی حقوق بشر برای همه دولت‌ها الزامی شود، حتی برای آن‌هایی که آن را امضا نکرده بودند. اما این همه ماجرا نبود. رویدادی تاریخی‌تر در حال وقوع بود.

وقتی نام تهران و ایران در کنار ژنو و سوئیس به حقوق بشر گره خورد

مجمع عمومی سازمان ملل متحد، در قطعنامه شماره ۱۹۶۱، که ۱۲ دسامبر ۱۹۶۳ تصویب شد، سال ۱۹۶۸، یعنی بیست سالگی اعلامیه جهانی حقوق بشر را، سال جهانی حقوق بشر نام‌گذاری کرد.

در ۲۰ دسامبر ۱۹۶۵، این مجمع تصمیم گرفت با برگزاری کنفرانسی بین‌المللی درباره حقوق بشر، پیشرفت‌های بعد از تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر را ارزیابی کند. قرار بود در این نشست ‌اثربخشی روش‌های سازمان ملل متحد در زمینه حقوق بشر، به‌ویژه برای از‌بین‌بردن اشکال مختلف تبعیض نژادی و آپارتاید بررسی شود.

دهه‌ها بود که میزبانی کنفرانس‌هایی با موضوع حقوق بشر به نام سوئیس، و به‌ویژه شهر ژنو، گره خورده بود. اما این بار میزبانی به ایران رسید.

کنفرانس از ۲ تا ۲۳ اردیبهشت ماه ۱۳۴۷ (۲۲ آوریل ۱۹۶۸ تا ۱۳ ماه مه) در محل ساختمان جدید مجلس سنای ایران برگزار شد. ریاست نشست، که به روال باید به شهروندی از کشور میزبان می‌رسید، به اشرف پهلوی، خواهر دوقلوی شاه، واگذار شد.

نمایندگان ۸۴ کشور، همراه نمایندگان و ناظران شماری از نهادهای سازمان ملل متحد و سازمان‌های تخصصی آن، سازمان‌های منطقه‌ای بین‌دولتی و سازمان‌های غیردولتی در کنفرانس حضور داشتند و اعلامیه پایانی را امضا کردند. بعدها شمار کشورهایی که تعهدات مطرح‌شده در اعلامیه را پذیرفتند، به بیش از ۱۲۰ رسید.

کنفرانس با سخنرانی شاه شروع شد: «جای خوشوقتی است از سوی خود و ملت ایران ورود شما را به پایتخت کشورمان خوش‌آمد بگویم. هم‌میهنان من بسیار از اهمیت تاریخی این نشست، که امروز با رهنمودهای سازمان ملل متحد گشایش می‌یابد، آگاه هستند. آنان بسیار سرفرازند که کشورشان برای برپایی نخستین کنفرانس جهانی حقوق بشر برگزیده شده است. سرافرازی آنان به‌جاست. زیرا که از دیدگاه ایرانیان، یک اتفاق چشمگیر شالوده این گزینش بوده است و باید بگویم که میراث‌گذار این مدارک، که حقوق بشر را به رسمیت شناخته، در این کشور، نزدیک به دو هزار سال پیش، کوروش کبیر بوده است.»

هیئت‌های حاضر از همه کشورها و قاره‌ها آمده بودند: از آمریکا، اسرائیل، بریتانیا، فرانسه، لبنان و سوریه تا اتحاد جماهیر شوروی، اتیوپی و کنیا، ژاپن، ویتنام، جامائیکا و حتی عراق که در آن زمان با ایران اختلافات سیاسی و مرزی جدی داشت.

نمایندگان سازمان‌های بین‌المللی مثل اتحادیه عرب و آژانس‌های سازمان ملل متحد، مثل صندوق حمایت از کودکان (یونیسف)، سازمان خواروبار جهانی در تهران بودند. جلسه در سطح رهبران نبود اما روسای هیئت‌های شرکت‌کننده پیام روسای دولت‌های خود را به پایتخت ایران آورده بودند.

در سالن کنفرانس، به دلیل حضور ایران، که میزبان نشست بود و باید در ردیف اول می‌بود، بقیه کشورهایی هم که اسم‌شان با حرف انگلیسی آی (I) شروع می شد، مثل عراق، ایرلند و اسرائیل در کنار ایران و در صف اول بودند.

از ایران به غیر از اشرف پهلوی، که رئیس کنفرانس بود، نصرالله انتظام، رئیس هیئت این کشور بود. فریدون رهنما، معاون وزیر خارجه، هم کنار او نشست. آقای انتظام دومین رئیس مجمع عمومی سازمان ملل متحد و سال‌ها نماینده دائم ایران در این سازمان بود. از اسرائیل گروهی شش نفره آمده بود؛ در صدرشان مشاور سیاسی وزارت خارجه و نفر دوم رئیس دادگاه عمومی تل آویو بود. آمریکا یک هیئت پانزده نفره فرستاده بود.

آنچه در تهران به دست آمد ۵۷ سال بعد در شدیدترین شکل در تهران نقض شد

کنفرانس تهران، پس از سه هفته بحث و گفت‌وگو، در ۲۳ اردیبهشت (۱۳ ماه مه) با انتشار یک اعلامیه فوق‌العاده مهم و تاریخی پایان گرفت که به اتفاق آرا تصویب و به سند نهایی کنفرانس ضمیمه شد و در همان سال هم به تایید مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسید.

در یکی از بندهای این اعلامیه برای اولین بار ارتباطی مهم بین دو شاخه حقوق بشر و درگیری‌های مسلحانه برقرار شد. در ماده ۱۰ این اعلامیه آمده بود: «نقض‌‌های گسترده حقوق بشر، که از تجاوز یا هرگونه مخاصمه مسلحانه ناشی می‌شوند، با پیامدهای تراژیک خود و با ایجاد رنج‌های بی‌شمار انسانی، واکنش‌هایی برمی‌انگیزند که می‌تواند جهان را در خصومت‌هایی فزاینده فرو ببرد. همکاری برای ریشه‌کن کردن چنین بلاهایی، وظیفه جامعه بین‌المللی است.»

شاه در آن دوره و در سال‌های بعد به‌ویژه در جریان انقلاب با انتقادهایی درباره رعایت حقوق بشر مواجه بود. شمار کشته‌شدگان در مقطع انقلاب بهمن ۵۷ در مقدمه قانون اساسی جمهوری اسلامی ۶۰ هزار عنوان شده اما بعدا از قول بنیاد شهید رقم مربوط به بازه خرداد ۱۳۴۲ تا پیروزی انقلاب، ۲۷۸۱ نفر اعلام شد. وضعیتی که به هر حال با بیانیه تهران سازگار نبود.

پس از انقلاب نیز، در مقاطع مختلف از جمله سرکوب اعتراضات آبان ۱۳۹۸، شهریور ۱۴۰۱ و سرکوب مرگبار و خونین دی ۱۴۰۴ و کشته شدن هزاران معترض ظرف چند ساعت، نهادهای حقوق بشری جمهوری اسلامی را به نقض گسترده حقوق بشر متهم کرده‌اند. این رویدادها، به‌ویژه در مواردی که با استفاده گسترده از نیروی مرگبار علیه معترضان همراه بوده، از سوی منتقدان در تعارض جدی با روح و مفاد بند ۱۰ اعلامیه کنفرانس تهران ارزیابی شده‌اند.

جمشید ممتاز، حقوقدان برجسته ایرانی، که مشاور دولت جمهوری اسلامی هم شد و از قضات اختصاصی ایران در دیوان بین‌المللی دادگستری، یعنی عالی‌ترین نهاد حقوقی جهانی، بود، گفته است که «در این اعلامیه آمده است که تجاوز و درگیری‌های مسلحانه ناقض فاحش حقوق بشر است و وظیفه جامعه بین‌المللی این است که با همکاری این آفت را ریشه‌کن کند... و هزینه‌های نظامی را صرف تحکیم حقوق بشر و آزادی‌های بنیادین کرد.»

آقای ممتاز، بعد از احمد متین دفتری، آخرین شهروند ایران است که در تاریخ سازمان ملل متحد عضو کمیسیون حقوق بین‌الملل این سازمان بوده است. او در مطلبی اهمیت اعلامیه تهران را برای کتابخانه ملل متحد توضیح داده است:

«اعلامیه کنفرانس تهران خیلی مهم است. چون برای اولین بار بین درگیری‌های مسلحانه بین‌المللی و داخلی تفکیک قائل نشده است. آن زمان هیچکس متوجه این تفکیک نبود. بعد از این که این تمایز حقوق بشردوستانه توسط کمیته بین‌المللی صلیب سرخ انجام شد متوجه شدیم چنین تفکیکی را اعلامیه تهران قائل نشده است. بعد از کنفرانس تهران دو قطعنامه مجمع عمومی ملل متحد صادر شد که عملا بر همان مطالب اعلامیه تهران تاکید می‌کند.»

اعلامیه تهران ظهور نسل سوم حقوق بشر است که بعدها «حقوق همبستگی» نام گرفت. نسل اول حقوق بشر مربوط به حقوق بنیادین مثل حق حیات است و نسل دوم مربوط به حقوق اجتماعی مثل حق داشتن شغل و درآمد. نسل سوم حقوق بشر که در تهران متولد شد مربوط به حقوق اجتماعی است مثل حق تعیین سرنوشت یا حق داشتن محیط‌‌زیست سالم.

یک سال قبل از انقلاب ایران، در قطعنامه‌ای درباره سرنوشت افرادی که از خدمت در نیروهای نظامی یا پلیسی به‌کاررفته برای اجرای آپارتاید سر‌باز می‌زدند، به اعلامیه تهران استناد شد.

مدتی بعد «کمیسیون مبارزه با اقدامات تبعیض‌آمیز و حمایت از اقلیت‌ها» هم در محکوم کردن فرمان اردییهشت ۱۳۶۳ مقامات پاکستان، که در آن فعالیت‌های اعضای اقلیت احمدیه ارتداد تلقی شده بود، به اعلامیه تهران استناد کرد و تصمیم دولت پاکستان را نقض آشکار آزادی وجدان و مذهب خواند.

اما در ایران، زادگاه اعلامیه تهران و میزبان اولین کنفرانس حقوق بشر در تاریخ سازمان ملل متحد با وجود پیشرفت‌های فراوان حقوقی که حاصل شده بود، هرگز این دستاورد یادآوری و حفاظت نشد که هیچ، بلکه نزدیک به شش دهه پس از آن موفقیت بزرگ جهانی، خیابان‌های تهران و ده‌ها شهر و روستا طی چند ساعت، در سرکوبی بی‌سابقه به خون هزاران معترض آغشته شده است.