Dalka Kenya oo dadka cayilan ay u weecnayaan qaab ay degdeg miisaanka ku dhimi karaan?

Kenya gudaheeda, halkaas oo cayilnaanta hore loogu arkayay calaamad muujinaysa hodantinimo iyo guul, haddana dadaal lagu doonayo in miisaanka la dhimo ayaa si weyn u sii kordhaya.

Qalliinnada lagu dhimo miisaanka iyo dawooyinka lagu yareeyo cayilka ayaa noqday kuwo aad loo isticmaalo, iyadoo qaar ka mid ah dadka saameynta ku leh baraha bulshada ay ka sheekeeyaan safarradooda dhimista miisaanka, taas oo mararka qaar lagu amaano, mararka kalena lagu dhaliilo.

Xarunta caafimaad ee dhimista miisaanka ee ay ku leedahay caasimadda, Dr Lyudmila Shchukina jadwalkeedu mar walba wuu buuxaa.

Had iyo jeer sidaas ma ahayn xarunta Nairobi Bariatric Center, oo ay iyada iyo ninkeedii geeriyooday – labaduba ka soo jeeda Ukraine – aasaaseen soddon sano ka hor.

Markii xaruntu bilaabatay, oo ay Shchukina ku faanto inay hormuud u ahayd qalliinnada dhimista miisaanka ee dalka, macaamiil badan ma iman jirin.

Laakiin hadda xaruntan si fiican ayay u shaqaysaa, iyadoo aragta 10 ilaa 15 bukaan maalintii.

"Waa koboc weyn," ayay dhakhtarku u sheegtay BBC .Cadaadiska bulshada ayaa laga yaabaa inuu ka mid yahay sababaha isbeddelkan.

Dadka Kenya ee ku jira baraha bulshada laguma yaqaan inay hadalkooda qariyaan, waxaana rag iyo dumar badan lagu caayaa iyagoo loo sheegayo, sida oraah Kenya ka jirta, "unfat!" (taas oo micnaheedu yahay "cayilka iska dhin") marka sawirradooda lagu daabaco internetka.

Markii dhaqdhaqaaqaha siyaasadda Francis Gaitho uu ka cabanayey in lagu dhibaateeyo internetka sababta miisaankiisa, dad badan ayaa uga jawaabay iyagoo ku leh "unfat".

Shchukina waxay sheegtay in welwelka la xiriira caafimaadka jirka iyo maskaxda ee ka dhasha cayilka xad-dhaafka ahi uu dadka ku riixo inay u yimaadaan xaruntooda.

Waxay aragtaa bukaano qaba cadaadiska dhiigga oo sarreeya, dhibaatooyinka bacriminta, sonkorow, xanuunka kala-goysyada iyo dhabarka, halka qaar kalena ay ka welwelsan yihiin tayada guud ee noloshooda.

Shchukina waxay sheegtay in dadka reer Kenya hadda ay ogaanayaan in cayilku uusan calaamad u ahayn hodantinimo, balse uu yahay arrin caafimaad.

Saraakiisha caafimaadka halkan ayaa si sii kordheysa uga walaacsan arrintan. Magaalooyinka, wax ka badan kala bar dumarka iyo rubuc ragga ayaa lagu tilmaamay inay yihiin kuwa miisaankoodu culus yahay ama cayil sahamin la sameeyay 2022. Miyiga, tirooyinka u dhigma waxay ahaayeen 39% dumarka iyo 14% ragga.

Si kastaba ha ahaatee, qaar ka mid ah bukaanada Shchukina waxay sidoo kale doonayaan inay hagaajiyaan muuqaalkooda, marka laga soo tago walaacyada caafimaadkooda.

Waxay sheegtay in waqti hore in la ahaado "cabbir weyn" ay ahayd moodo, laakiin hadda moodadu waa in la ahaado caato yar… Waad arki kartaa sida ay isu beddelayso.

Khabiirka quruxda Yvonne Kanyi waxay tiri in dumarka cadaadiska ku saabsan in la yeesho qaab jir iyo calool siman uu mar walba jiray, inkastoo hore aan si fudud loo heli karin hababka caafimaad ee arrintan lagu gaadho.

Kanyi, oo maamusha ganacsi daryeelka maqaarka iyo qurxinta isla markaana si joogto ah uga hadasha quruxda iyo ganacsiga, ayaa sheegtay in waxa isbeddelay uu yahay dhaqanka caanimada kaas oo hadda xoojiyay isbeddelka, "iyada oo la caadiyeeyay faragelinta caafimaad sidii qayb ka mid ah ilaalinta muuqaal gaar ah."

Intaa waxaa dheer, dumarka badan hadda waxay dareemayaan inay awood u leeyihiin inay go'aan ka gaaraan jirkooda "iyadoo aan cudur daar laga bixin", ayay u sheegtay BBC-da.

Mid ka mid ah kuwaas waa Naomi Kuria, oo ah abuuraha waxyaabaha caan ka ah ee internetka, kaas oo sameeyay hababka caafimaad si uu u dhimo miisaanka iyo u qurxiyo muuqaalka – kana faanaya natiijada.

Dadaalka 27-jirka ah ee Naomi ay ku doonaysay inay miisaanka dheeraadka ah ka dhimo wuxuu bilaabmay 2024.

Waxay ku bilowday tababarka jimicsiga, laakiin shan bilood ka dib, waxay garatay inaysan helin natiijooyinkii ay rabtay. Halkii ay miisaanka dhimi lahayd, waxay miisaanka ku dartay waxayna dareemaysay xanuun daran oo jilbaha ah.

Xalka kale waxaa lagu taliyay, sida dabaasha ama cunto xakameynta. Laakiin waxay dooneysay natiijooyin degdeg ah.

"Imisa ayaan dabaalanayaa si aan u dhimo hal kiilo miisaanka ah dhab ahaan?" ayay waydiisay. "Markaas ayaan baaray habab kale oo degdeg ah oo miisaanka lagu dhimo kadibna waxaan ogaaday Ozempic."

Ozempic waa mid ka mid ah dhowr nooc oo hadda la qoro si maareynta miisaanka muddo dheer, kuwaas oo ay ku jiraan Mounjaro iyo Wegovy.

Waxay ka kooban tahay semaglutide, oo loo isticmaalo daaweynta sonkorowga.

Daawadan, oo la siiyo irbadda, waxay bartilmaameedsataa hormoonnada go'aamiya sida calooshu u madhanto iyo sida qofku u dareemo buuxda, taasoo ka caawisa xakameynta rabitaanka cuntada.

Kuria waxay sheegtay in irbadda (jab) ay ka caawisay inay u dhowdahay miisaankeeda riyada, iyadoo ku dhimatay 11kg (10 rodolkii ugu horreeyay) qiyaastii bil iyo bar gudahood.

Kenya, Ozempic si rasmi ah waxaa kaliya loogu heli karaa marka warqad dhakhtar aad la timaado. Waxay sheegtay inay ku bixisay 80,000 shilin Kenyan ($620; £465) daawada.

In kasta oo ay la kulantay saameynta dhinaca ah ee "xumaynta caloosha si daran", haddana waxay dareentay farxad kadib, "maxaa yeelay qayb kasta oo jirkayga ka mid ah si dhab ah ayaa loo qeexay".

Si kastaba ha ahaatee, Kuria waxay rabtay inay hal tallaabo ka sii qaaddo waxayna sameysay hab loo yaqaan 'airsculpt', oo ah nooc ka mid ah liposuction loogu talagalay in jirka la qaabeeyo. Tani waxay ku lug lahayd ka saarista baruurta caloosheeda iyo u wareejinta lugaha "caato".

Waxay wajahday dhaleeceyn ka timid taageerayaasheeda sababtoo ah habkan, taasoo ay dareento inay ka timid dadka si qaldan u fahmay sababaha ay u samaysay.

Faallo bixiyayaashu waxay weydiiyeen sababta ay u sameysay, iyagoo leh inay horey u haysatay "jidhka qumman".

Laakiin Dr Alvin Mondoh, oo ah khabiir Kenyan ah oo ku takhasusay maareynta miisaanka, wuxuu sheegay in "dadku weli u baahan yihiin caawimaad" iyada oo loo marayo faragelinta caafimaad, maadaama kordhinta miisaanka ay ka dhalan karto "arrimo ka baxsan xakameyntaada".

Si kastaba ha ahaatee, wuxuu ka digayaa in ay jirto walaac sii kordhaya oo ku saabsan isticmaalka irbadaha miisaanka dhima.

"Nasiib darro, waxa aan ku aragnay waayadii dhowayd waa isbeddel sii kordhaya oo dadka u adeegsanayaan sababo qurux (vanity reasons)", ayuu yiri.

Waxaa jira khatarta, gaar ahaan haddii qofku isku dayo inuu ka fogaado goobaha caafimaad ee la xaqiijiyay iyo daawooyinka shatiyeysan, oo uu helo wax ka jaban suuqa aan la xakameyn.

Xarunta Bariatric-ka ee Nairobi, oo bixisa qalliin, daawooyinka miisaanka dhima iyo la-talin, xirmooyinka waxay ka bilaabmaan 38,000 shilin Kenyan (qiyaastii $300; £220) ilaa kumanaan doolar, iyadoo hababka qaali ah ay ka baxsan yihiin awoodda inta badan dadka reer Kenya.

Bishii Agoosto ee la soo dhaafay, hay'adda xakameysa daawooyinka ee Pharmacy and Poisons Board waxay soo saartay digniin ammaan dadweyne oo ku saabsan isticmaalka daawooyinka miisaanka dhima.

"Semaglutide waa daawo kaliya oo laga helo warqad dhakhtar, isticmaalkeeda aan la kormeeri ama isticmaalka aan la oggolayn wuxuu keeni karaa dhibaatooyin caafimaad oo halis ah," ayay tiri.

Hal qof oo caan ku ah jimicsiga iyo fitness-ka ayaa lagu wargeliyay inuu joojiyo dhiirrigelinta goobaha ay raacsadiisu ka iibsan karaan irbadaha qiimo jaban.

Laakiin iyadoo heerarka cayilka ee Kenya ay sii kordhayaan, baahida loo qabo habab degdeg ah oo miisaanka lagu dhimo ma baabi'i doonto.