Kỷ nguyên vươn mình: Kinh tế tư nhân đối diện rào cản tư duy và chính sách

"Phát triển nhanh hơn và bền vững" đã chính thức trở thành mục tiêu mà Đại hội 14 đề ra, và ông Tô Lâm cùng đội ngũ của mình đang "bàn và tìm ra phương cách để tăng trưởng GDP trên 10%" tại Hội nghị 2 tại Hà Nội.

Hàng loạt cải cách từ tinh giản bộ máy, sáp nhập tỉnh thành đến cổ xúy phát triển kinh tế tư nhân, coi đó là "một động lực quan trọng nhất", chuyển đổi mô hình bằng ưu tiên đổi mới, sáng tạo.

Tăng trưởng kinh tế năm 2025 đạt mục tiêu đề ra: hơn 8%, nhưng dường như đang gặp nhiều thách thức khi bước sang 2026 với một bối cảnh bất ổn.

"Vấn đề cấp bách hiện nay là chống khủng hoảng kinh tế và chống chiến tranh xung đột. Ngăn chặn được hai đe dọa đó là tiền đề để chúng ta thành công trong nhiệm vụ phát triển đất nước hôm nay và trong tương lai", Tổng Bí thư Tô Lâm phát biểu khai mạc Hội nghị Trung ương 2.

Các quan chức cấp cao của Đảng sẽ phải giải quyết hàng loạt các vấn đề mới nảy sinh do các bất cập của cuộc cách mạng tinh gọn, sáp nhập tỉnh thành, chính quyền địa phương hai cấp, bên cạnh các vấn đề đã tồn tại từ lâu nay trong việc phát triển kinh tế tư nhân và kinh tế thị trường.

Nghị định 46 về an toàn thực phẩm sau một thời gian ngắn triển khai gây rối loạn thị trường đã phải hoãn lại đến giữa tháng 4, và Chính phủ quyết định lùi chờ Luật An toàn Thực phẩm mới.

Chính sách thuế mới, cũng như tham vọng nâng cấp các hộ kinh doanh lên thành doanh nghiệp, cũng đang gặp nhiều trục trặc.

"Sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân tại Việt Nam đang vấp phải những rào cản cả về tư duy lẫn chính sách," một nhà nghiên cứu về quản trị ở Việt Nam nhận định.

Dù đã "đổi mới tư duy" chuyển từ nền kinh tế chỉ huy, kế hoạch hóa sang "kinh tế thị trường" từ năm 1986, nhưng khu vực tư nhân vẫn chứng kiến những thăng trầm, khá chật vật giữa khối nhà nước và đầu tư nước ngoài (FDI).

FDI vẫn chiếm đa số trong xuất khẩu, trong khi kinh tế nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo.

Vì thế, nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, sau thời gian đầu hứng khởi, cũng đã để lại không ít băn khoăn, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME).

"Dù đây là bước tiến tích cực, nhưng vẫn cần làm rõ một vấn đề: Chính phủ muốn tạo lập một môi trường kinh doanh thuận lợi cho tất cả mọi người, hay lại chọn cách 'chọn người thắng cuộc' bằng việc dồn lực hỗ trợ cho một vài doanh nghiệp mũi nhọn," Tiến sĩ Thaveeporn Vasavakul, chuyên gia về Đông Nam Á và Việt Nam tại GoSFI – công ty nghiên cứu và tư vấn có trụ sở tại bang California, Mỹ - nói với BBC News Tiếng Việt.

Điểm nghẽn của xương sống trong nền kinh tế

Giáo sư Trần Văn Thọ từ Đại học Waseda (Nhật Bản), trong bài viết trên tạp chí Nhà Lãnh Đạo thuộc Hội các Nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam (VACD), đánh giá rằng để phát triển bền vững hai con số trong thập niên tới, Việt Nam cần tập trung giúp doanh nghiệp lớn mạnh hơn nữa.

Theo vị chuyên gia này, các SME cần phải được phát triển thành doanh nghiệp lớn, và hộ cá thể chuyển mình thành SME.

Các ông lớn ở Việt Nam thời gian qua liên tục được thông qua các siêu dự án cơ sở hạ tầng từ hàng chục ngàn đến hàng trăm ngàn tỷ đồng.

Trong khi đó, các doanh nghiệp tư nhân nhỏ và vừa, vốn được mệnh danh là xương sống của nền kinh tế, hiện phải đối mặt với những thách thức, theo giới chuyên gia, từ hạn chế về tiếp cận tài chính, tài nguyên, cũng như thiếu kỹ năng chuyên môn và tư duy dài hạn.

Bài viết nhấn mạnh thực trạng phần lớn doanh nghiệp vẫn đang chuyển đổi một cách rời rạc, mang tính hình thức và chưa thực sự gắn kết với việc tái cấu trúc mô hình kinh doanh.

Đáng chú ý, thống kê mới nhất của Bộ Nội vụ cho thấy khu vực kinh tế ngoài nhà nước hiện nay là lực lượng sử dụng lao động lớn nhất, chiếm khoảng 82% - 85% tổng số lao động có việc làm trong nền kinh tế.

Do đó, tương lai của khu vực cũng là tương lai cho sinh kế của lực lượng lao động chính trong cả nước.

Những cải cách thuế trong 2025, có hiệu lực từ 2026, dù được xem là giúp chính thức hóa phần lớn nền kinh tế phi chính thức, cũng đem lại khó khăn cho các cá thể kinh doanh.

Các chuyên gia chỉ ra rằng thuế cần được coi là một trụ cột cốt lõi trong quản trị doanh nghiệp thay vì chỉ là nghiệp vụ kế toán thuần túy.

Tuy nhiên, sự "lệch pha" giữa hạ tầng số của doanh nghiệp và hệ thống quản lý thuế điện tử của Nhà nước đang tạo ra rào cản lớn, làm tăng chi phí tuân thủ và rủi ro thanh kiểm tra đối với những đơn vị chậm chân trong quá trình chuyển đổi số.

Chất lượng lao động và năng suất lao động cũng là một vấn đề nan giải khác.

Số liệu của Bộ Nội vụ cho hay gần 1/3 lao động đang làm việc trong khu vực tư nhân đã qua đào tạo và có bằng, chứng chỉ từ sơ cấp nghề trở lên.

Trong thời đại công nghệ số phát triển chóng mặt, đặc biệt ở lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), các chuyên gia nhấn mạnh sự cấp bách của việc nâng cao chuyên môn, tay nghề của khối tư nhân.

Luật Chuyển đổi số, có hiệu lực từ 1/7/2026, được coi là nền tảng pháp lý quan trọng định hướng tiến trình kinh tế số. Trong bối cảnh này, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo trở thành động lực then chốt nâng cao năng suất quốc gia.

Dù vậy, theo bài viết trên trang web của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), các doanh nghiệp này vẫn gặp "nút thắt" từ ba nhóm vấn đề: hạn chế về nguồn vốn tự có; thiếu hụt năng lực quản trị rủi ro/tài chính; những bất cập trong thủ tục hành chính đối với các mô hình kinh doanh mới, chẳng hạn như bảo hộ sở hữu trí tuệ hay tiêu chuẩn dịch vụ số.

Các ngân hàng thường ưu tiên tài sản bảo đảm và dòng tiền ổn định, điển hình là bất động sản trong khi giá trị của doanh nghiệp sáng tạo lại nằm ở tài sản vô hình như sở hữu trí tuệ, dữ liệu cũng như thực tế dòng tiền biến động cao trong giai đoạn đầu.

Do đó tồn tại thực trạng khi chính phủ mở rộng tín dụng chóng mặt trong năm 2025, dòng tiền đã không thực sự đi vào sản xuất mà chủ yếu vào các tài sản đầu cơ như địa ốc hay chứng khoán - vốn phần lớn do các tập đoàn tên tuổi chiếm lĩnh.

"Những rào cản về thủ tục pháp lý, sự hỗ trợ hạn chế từ chính phủ và nguồn lực khan hiếm đang kìm hãm tiềm năng của khu vực này. Để tháo gỡ, các chiến lược phát triển cần tập trung vào cải cách hành chính, khơi thông nguồn lực và nâng cao năng lực cho doanh nghiệp," Tiến sĩ Vasavakul nhận định.

Bà Vasavakul cho rằng chính quyền cần tinh gọn bộ máy hành chính hơn, đảm bảo tính minh bạch và công bằng, đặc biệt là trong việc tiếp cận đất đai và nguồn vốn cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ; đồng thời củng cố quyền sử dụng đất, ưu đãi thuế và hỗ trợ chuyển đổi số cũng như nghiên cứu phát triển (R&D).

Giáo sư Trần Văn Thọ chỉ ra sự bất bình đẳng trong tiếp cận nguồn lực là một trở lực lớn khác cho các doanh nghiệp Việt.

Hiện nay, các ngân hàng thường ưu tiên doanh nghiệp nhà nước và FDI, khiến SME phải chịu lãi suất cao và thủ tục vay vốn phức tạp.

Việc cải cách thị trường vốn theo hướng minh bạch, chuyên nghiệp, theo các chuyên gia, sẽ giúp các doanh nghiệp tư nhân có năng suất cao tiếp cận được dòng tài chính cần thiết để mở rộng sản xuất.

Ông Nguyễn Bá Hùng, kinh tế trưởng Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam, nhận định trên tạp chí Doanh nhân Việt Nam rằng nếu không khơi thông được động lực cho doanh nghiệp tư nhân, Việt Nam sẽ khó đạt được mức tăng trưởng đột phá trong năm 2026, bởi đây mới là khu vực tạo ra nhiều việc làm và thu nhập thực tế nhất cho xã hội.

Số liệu từ ADB chỉ ra năm 2025 ghi nhận sự lệch pha đáng kể giữa các nguồn vốn đầu tư. Trong khi đầu tư công bứt phá với mức tăng 26,6% và vốn ngoại (FDI) giữ đà tăng trưởng 11,7%, thì khu vực tư nhân lại cho thấy sự trì trệ khi chỉ tăng 8,4%.

Đây là một tín hiệu đáng lo ngại bởi vốn tư nhân hiện chiếm tới 60% tổng vốn đầu tư toàn xã hội và là động lực cốt yếu cho sự phát triển dài hạn của nền kinh tế.

Việc trao cho kinh tế nhà nước vai trò chủ đạo và dẫn dắt kinh tế tư nhân, giới quan sát đánh giá điều này đang đẩy các nhóm tư nhân lớn hoạt động theo mô hình cận quốc doanh.

Dưới thời Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, Việt Nam đã áp dụng mô hình xây dựng doanh nghiệp nhà nước trở thành các "quả đấm thép" nhưng đã không thành công, nếu không muốn nói là thất bại, điển hình là Vinashin.

Vì vậy, Việt Nam nên hướng tới một sự tăng trưởng dung hợp, nơi mọi doanh nghiệp đều có cơ hội phát triển thông qua một môi trường pháp lý thông thoáng và các chính sách hỗ trợ công bằng, đặc biệt khuyến khích các SME, bà Vasavakul kết luận.