رهبر جدید جمهوری اسلامی چگونه انتخاب می‌شود؟

قانون اساسی ایران و آیین نامه داخلی مجلس خبرگان رهبری، ترتیبات پس از مرگ رهبر جمهوری اسلامی را معین کرده است.

شورای سه نفره

طبق اصل ۱۱۱ قانون اساسی، از زمان مرگ رهبر تا معرفی رهبر جدید از سوی مجلس خبرگان، یک شورای سه نفره وظایف رهبری را موقتاً به عهده می‌گیرد. اعضای این شورا عبارتند از رئیس جمهوری، رئیس قوه قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان به انتخاب مجمع تشخیص مصلحت نظام.

اما این شورا اختیار کامل ندارد و در موارد زیر، تصمیم‌هایش تنها با تصویب سه چهارم اعضای مجمع تشخیص مصلحت قابل اجراست:

۱- تعیین سیاست‌های کلی نظام

۲- صدور فرمان همه‌پرسی

۳- اعلان جنگ یا صلح

۴- عزل رئیس جمهوری

۵- عزل و نصب رئیس ستاد مشترک، فرمانده کل سپاه یا فرماندهان عالی نظامی و انتظامی.

اگر رهبر در اثر بیماری یا حادثه به طور موقت از انجام وظایفش ناتوان شود هم، این شورا با همین کیفیت وظایف او را به عهده می‌گیرد.

انتخاب رهبر جدید

تعیین جانشین رهبر به عهده مجلس خبرگان رهبری است که ۸۸ کرسی دارد (کرسی‌هایی که صاحبان آن فوت می‌کنند، تا برگزاری یک انتخابات سراسری بعدی خالی می‌ماند).

رئیس این مجلس محمدعلی موحدی کرمانی است. هاشم حسینی بوشهری و علیرضا اعرافی، نایبان رئیس هستند. تمام اعضای مجلس خبرگان پیش از انتخاب شدن از صافی شورای نگهبان گذشته‌اند.

این مجلس در صورت خالی شدن کرسی رهبری موظف است در سریع‌ترین زمان ممکن تشکیل جلسه دهد.

جلسه مجلس خبرگان بر اساس آیین نامه، با حضور دست کم دو سوم اعضا (۵۹ نفر) رسمیت می‌یابد.

انتخاب رهبر جدید نیازمند رأی موافق دو سوم حاضران در جلسه است. یعنی اگر فقط ۵۹ نفر از اعضا در جلسه حاضر باشند، رأی ۴۰ نفر از آنها برای انتخاب رهبر جدید کافی است، هرچند انتظار می‌رود اکثر اعضا برای شرکت در چنین جلسه مهمی خود را به مجلس برسانند.

همه اعضای حاضر باید صورت‌جلسه انتخاب رهبر را امضاء کنند.

اما انتخاب رهبر از میان چه کسانی صورت می‌گیرد؟

اصل ۱۰۹ قانون اساسی، شرایط رهبری را «صلاحیت علمی لازم برای افتاء در ابواب مختلف فقه، عدالت و تقوی، بینش صحیح سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت، مدیریت و قدرت کافی برای رهبری» ذکر کرده است.

کمیسیون بررسی نامزدهای احتمالی

مجلس خبرگان کمیسیونی دارد که کارش بررسی شرایط افرادی است که ممکن است برای تصدی مقام رهبری در نظر گرفته شوند.

در حال حاضر اعضای اصلی این کمیسیون عبارتند از:

۱- احمد حسینی خراسانی (عضو فقهای شورای نگهبان)

۲- علیرضا اعرافی (عضو شورای نگهبان، اولین رئیس جامعه المصطفی، سازمانی که به ترویج مذهب شیعه در جهان مشغول است و از سوی آمریکا به اتهام جمع‌آوری اطلاعات برای سپاه و جذب نیرو برای گروه‌های مسلح وابسته به سپاه قدس تحریم شده است)

۳- محمدرضا مدرسی یزدی (عضو شورای نگهبان که نظرات سختگیرانه‌ای درباره حجاب زنان، بهائیان و اقلیت‌های مذهبی مطرح کرده است)

۴- هاشم حسینی بوشهری (نایب‌رئیس اول مجلس خبرگان، رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم)

۵- محسن محمدی اراکی (مدیرکل پیشین مجمع جهانی تقریب مذاهب، رئیس دادگاه انقلاب آبادان و خرمشهر و بعد خوزستان در سال‌های اولیه بعد از انقلاب، موسس سپاه بدر، نماینده پیشین آیت‌الله خامنه‌ای در اروپا)

۶- ابوالحسن مهدوی (امام جمعه موقت اصفهان)

۷- عباس کعبی (عضو حقوقدان شورای نگهبان در دوره پنجم، در دهه ۱۳۶۰ مدتی در لبنان بود و در تأسیس حزب‌الله نقش داشت. پس از توقف اجرای قانون حجاب اجباری، به شدت از این توقف انتقاد کرد)

۸- حسن عاملی (امام جمعه اردبیل، عضو سه دوره مجلس خبرگان)

۹- احمد دانش‌زاده مومن (نماینده دوره پنجم خبرگان)

۱۰- ابوالقاسم وافی (نماینده دوره‌های اول و دوم مجلس شورای اسلامی)

۱۱- قربانعلی دری‌نجف‌آبادی (نماینده ولی فقیه در استان مرکزی، دادستان پیشین کل کشور و وزیر پیشین اطلاعات که پس از افشای نقش مأموران این وزارت در قتل‌های زنجیره‌ای مجبور به کناره‌گیری شد.)

نحوه عملکرد این کمیسیون شفاف نیست و گزارش‌های آن محرمانه نگهداری می‌شود. وجود این کمیسیون نخستین بار هنگامی مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفت که اکبر هاشمی رفسنجانی در آذرماه سال ۱۳۹۴، حدود یک سال پس از جراحی پروستات علی خامنه‌ای، گفت که در مجلس خبرگان «گروهی را گذاشته‌اند که دارند افراد را بررسی می‌کنند تا آنهایی را که صلاحیت دارند اگر بعدا حوادثی پیش آمد، بتوانند برای رأی‌گیری مطرح کنند».

او چند ماه بعد در خرداد ماه ۱۳۹۵ توضیح بیشتری داد: «دو سه نفر متخصص دارند مطالعه می‌کنند و به افراد نمره می‌دهند تا اگر روزی لازم شد در خبرگان مطرح شود».

به گفته او، این کمیسیون «در مقطعی پس از مذاکره با چند صد نفر، دو نفر را به صورت سِرّی معرفی کردند».

اکبر هاشمی رفسنجانی نگفت که این دو نفر به چه کسی یا چه مرجعی معرفی شده‌اند. اما احمد خاتمی، عضو و منشی مجلس خبرگان پیشتر گفته بود که آیت الله خامنه‌ای عقیده داشته که «مجلس خبرگان باید چند رهبر در آستین داشته باشد... این اسامی اگر رهبر معظم بخواهند فقط برای ایشان عرضه می‌شود، نه دیگران».

انتخاب چقدر طول می‌کشد؟

برای انتخاب رهبر جدید در مجلس خبرگان محدودیت زمانی تعیین نشده است و از آنجا که تشکیل شورای موقت سه نفره پیش‌بینی شده، دست کم روی کاغذ خلاء قدرت اتفاق نمی‌افتد.

اما تجربه وقایع پس از درگذشت آیت‌الله روح‌الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی نشان می‌دهد که اعضای مجلس خبرگان در آن شرایط به سرعت عمل، اهمیت دادند.

روح‌الله خمینی کمی پس از ساعت ۱۰ شب ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ درگذشت و مجلس خبرگان صبح روز بعد برای انتخاب جانشین او تشکیل جلسه داد و ظرف چند ساعت به نتیجه رسید.

این در حالی بود که قانون اساسی در حال بازنگری بود و هنوز شرط مرجعیت از شرایط لازم برای رهبری حذف نشده بود. با این حال مجلس خبرگان علی خامنه‌ای را که در آن زمان قطعا مرجع نبود، به طور موقت به رهبری برگزید و پس از اصلاح قانون اساسی این انتخاب را دائمی کرد.

هرچند موقتی بودن انتخاب علی خامنه‌ای در آن زمان اعلام عمومی نشده بود.