پیام وزیر خارجه ترکیه در سفر به کشورهای حاشیه خلیج فارس چه بود؟

هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، در نخستین سفر دیپلماتیک خود پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، هفته گذشته به ریاض، دوحه و ابوظبی سفر کرد. او در این سفر تلاش کرد همزمان چند هدف را دنبال کند: ارزیابی مسیر جنگ، حفظ روابط رو به گسترش با کشورهای خلیج فارس، و تثبیت جایگاه خود به‌عنوان بازیگری فعال در مدیریت بحران.

سفر آقای فیدان در شرایطی انجام شد که تنش‌های منطقه‌ای به بالاترین سطح در سال‌های اخیر رسیده و نگرانی از گسترش جنگ به دیگر کشورها افزایش یافته است.

نخستین ایستگاه این سفر، ریاض بود؛ جایی که نشست وزرای خارجه چندین کشور منطقه از جمله عربستان سعودی، ترکیه، قطر، امارات متحده عربی، مصر، اردن، کویت، لبنان، پاکستان، سوریه و جمهوری آذربایجان برگزار شد.

در بیانیه مشترکی که پس از این نشست منتشر شد، حملات ایران به کشورهای خلیج فارس محکوم شد و با اشاره به ماده ۵۱ منشور سازمان ملل، بر حق آن‌ها برای دفاع از خود تاکید شد. این بیانیه همچنین هشدار داد که در صورت تداوم حملات، گزینه پاسخ نظامی نیز مطرح خواهد بود.

با این حال، موضع ترکیه در این نشست کاملا همسو با دیگر کشورها نبود. به گزارش رسانه‌های ترکیه، آقای فیدان موفق شد بندی را به بیانیه اضافه کند که در آن، اسرائیل به عنوان عامل اصلی آغاز بحران معرفی و بر «سیاست‌های توسعه‌طلبانه» آن تاکید شده است. این موضع‌گیری نشان‌دهنده تلاش آنکارا برای حفظ توازن میان انتقاد از ایران و تاکید بر نقش اسرائیل در آغاز درگیری‌هاست.

در عین حال، آنکارا در قبال حملات ایران موضعی سخت‌گیرانه اتخاذ کرده است. هاکان فیدان با اشاره به گفت‌وگوی تلفنی خود با عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، گفت که حتی در جریان نشست ریاض نیز حملات موشکی ادامه داشته و به طرف ایرانی اعتراض کرده است.

ترکیه پیش‌تر اعلام کرده بود که در روزهای ۴، ۹ و ۱۳ مارس، موشک‌هایی از ایران به سوی ترکیه شلیک شده بود که سامانه‌های دفاع هوایی ناتو آن‌ها را رهگیری و خنثی کردند. مقام‌های آنکارا هشدار داده بودند که در صورت ادامه این حملات، حق پاسخگویی برای ترکیه محفوظ خواهد بود.

ایران گفت که این حملات از سوی تهران انجام نشده، اما این توضیح در آنکارا قانع‌کننده ارزیابی نشده و مقام‌های ترکیه همچنان این حملات را به ایران نسبت داده‌اند.

یکی از مهم‌ترین پیام‌های وزیر امور خارجه ترکیه در این سفر، ارزیابی او از آینده جنگ بود. او تاکید کرد که طول و سرنوشت این درگیری تا حد زیادی به موضع ایالات متحده بستگی دارد.

به گفته او، در حالی که برخی کشورهای منطقه بر این باورند که جنگ ممکن است چند هفته دیگر ادامه یابد، نشانه‌هایی از فاصله گرفتن مواضع واشنگتن و تل‌آویو دیده می‌شود که می‌تواند به طولانی‌تر شدن بحران بینجامد. این ارزیابی در شرایطی مطرح می‌شود که نگرانی‌ها درباره پیامدهای اقتصادی و امنیتی ادامه جنگ، به‌ویژه در حوزه انرژی، رو به افزایش است.

در همین حال، ترکیه تلاش کرده است حمایت خود از کشورهای خلیج فارس را نیز به طور ملموس نشان دهد. آقای فیدان در دوحه هشدار داد که در صورت ادامه حملات، کشورهای منطقه ممکن است ناچار به اقدام متقابل شوند.

او گفت: «اگر این روند ادامه پیدا کند، کشورهای خلیج فارس ناگزیر خواهند شد واکنش نشان دهند.» این اظهارات نشان‌دهنده نگرانی آنکارا از ورود منطقه به مرحله‌ای جدید از تقابل مستقیم است.

افزون بر این، وزیر خارجه ترکیه به پیامدهای بلندمدت این بحران برای سیاست‌های امنیتی کشورهای خلیج فارس اشاره کرد و گفت که این کشورها ممکن است به دنبال گزینه‌های جدید در حوزه دفاعی، از جمله سامانه‌های پدافند هوایی و فناوری‌های ضد پهپاد باشند.

ترکیه که در سال‌های اخیر پیشرفت قابل توجهی در صنایع دفاعی داشته، تلاش می‌کند از این فرصت برای گسترش همکاری‌های نظامی با کشورهای منطقه بهره ببرد. همکاری نزدیک با قطر و گفت‌وگوها درباره پروژه‌هایی مانند جنگنده «کان» با عربستان سعودی، در همین چارچوب قابل ارزیابی است.

در کنار این تحرکات، آنکارا تلاش دارد نقش خود را به عنوان یک میانجی قابل اعتماد نیز حفظ کند. آقای فیدان تاکید کرد که ترکیه از آغاز جنگ، موضعی دوگانه اتخاذ نکرده و اشتباهات همه طرف‌ها را به صراحت بیان کرده است.

او گفت: «ما به روشنی و با قاطعیت، هم اقداماتی را که علیه ایران انجام شده و هم اقداماتی را که علیه کشورهای خلیج فارس صورت گرفته، نادرست می‌دانیم و این مسئله را مطرح کرده‌ایم.» به گفته او، همین رویکرد باعث افزایش اعتماد به ترکیه در منطقه شده است.

در ادامه این تلاش‌ها، وزیر خارجه ترکیه پس از پایان سفر خود، تماس‌های دیپلماتیک فشرده‌ای را با طرف‌های مختلف از جمله ایران، آمریکا، قطر، عربستان سعودی، پاکستان، مصر و اتحادیه اروپا ادامه داد.

هدف از این تماس‌ها، به گفته او، درک بهتر مواضع طرفین و یافتن راه‌هایی برای جلوگیری از گسترش بیشتر جنگ است. آقای فیدان در دوحه تاکید کرد که اگرچه جلوگیری از آغاز جنگ ممکن نبود، اما همچنان می‌توان از تشدید آن جلوگیری کرد.

در حاشیه این سفر، دیدارهای جداگانه وزیر خارجه ترکیه با مقام‌های عربستان، پاکستان و مصر نیز توجه‌ها را به خود جلب کرد و بار دیگر گمانه‌زنی‌هایی درباره شکل‌گیری نوعی همکاری یا «ائتلاف منطقه‌ای» را مطرح کرد.

با این حال، منابع دیپلماتیک ترکیه تاکید دارند که چنین ائتلافی در دستور کار نیست و آنچه مطرح است، ایجاد سازوکاری برای رسیدگی به مسائل منطقه‌ای بر اساس اصل «مالکیت منطقه‌ای» است.

سفر سه‌روزه وزیر خارجه ترکیه به خلیج فارس نشان داد که آنکارا در میانه یک بحران پیچیده، در پی دنبال کردن سیاستی چندلایه است: از یک سو حمایت از شرکای منطقه‌ای در برابر حملات ایران، و از سوی دیگر تاکید بر نقش اسرائیل در آغاز بحران و ضرورت بازگشت به مسیر دیپلماسی.

این رویکرد، هرچند ممکن است با انتقاد برخی طرف‌ها مواجه شود، نشان‌دهنده تلاش ترکیه برای حفظ تعادل سیاست خارجی خود در یکی از حساس‌ترین مقاطع تحولات منطقه‌ای در سال‌های اخیر است.