Hal cayayaan oo qiimahiisu gaaray $220: Tahriibinta cusub ee ka ganacsiga duurjoogta

Inta lagu jiro xilli roobaadka, waxaa la arkayaa quraanja raxan raxan u socda oo kumanaan ah gudaha iyo hareeraha Gilgil, oo ah magaalo beeraley ah oo xasilloon oo ku taal gobolka Rift Valley ee dalka Kenya taas oo noqotay xuddunta ka ganacsiga sharci darrada ah ee sii xoogaysanaya.

Dhaqanka lammaanaha ayaa la arkayay, labka baalasha leh oo ka tagaya buulka si ay u uuraysato boqorada, kuwaas oo sidoo kale duulaya wakhtigan. Tani waxay ka dhigaysaa wakhtiga ugu habboon ee la eryan karo quraanjada boqoradda si ay uga iibiyaan tahriibiyeyaasha kuwaas oo udub dhexaad u ah suuqa madow ee dunida ee sii kordhaya, kuwaas oo u soo jiidaya xiisaha xayawaanka ee ku haynta quraanjada xayndaab hufan oo loogu talagalay in lagu ilaaliyo cayayaanka marka ay si mashquul ah u dhisayaan hoygooda.

Waa boqoradda quraanjada ee aadka u wayn ee Afrika, kuwaas oo aad u waaweyn oo leh midab casaan ah, kuwaas oo ugu qaalisan kuwa caalamiga ah ee quraanjadu soo ururiya - mid ayaa suuqa madow ku iibsan kara ilaa $220, kaas oo u muuqda inuu ku shaqeeyo online.

Halkii boqorad ee la bacrimiyay ayaa awood u leh inay abuurto ugxan dhan waxayna noolaan kartaa tobanaan sano - si fududna waa loo diri karaa maadaama sawir-qaadayaashu aysan u muuqan inay ogaadaan walxaha dabiiciga ah.

"Markii hore xitaa ma aanan ogeyn in ay sharci darro tahay," nin codsaday in aan magaciisa la xigan ayaa BBC u sheegay sida uu mar u dhaqmi jiray dillaalnimo, isaga oo dadka ajnabiga ah ee wax iibsanaya ku xiray shabakado maxalli ah oo wax soo ururiya.

Sidoo kale waxa loo yaqaan Messor cephalotes, Quraanjadani waxay u dhasheen Bariga Afrika waxayna caan ku yihiin hab-dhaqanka abuur ururinta ee gaarka ah taas oo ka dhigaysa inay caan ku yihiin kuwa ururiya quraanjada.

"Waxaad ka raadisaa duddumooyinka ku yaal meelaha bannaan inta badan aroorta hore ka hor kulaylka. Ajaanibtu weligood beerta ma iman - waxay ku sugi jireen magaalada, guriga martida ama baabuur, waxaana loo keeni quraanjada oo ku raran tuubooyinka yaryar ama silinga ay na siiyaan."

Baaxadda ganacsiga sharci darrada ah ee Kenya ayaa soo shaac baxay sannadkii hore markii 5,000 oo boqorada quraanjada ah oo badi laga soo ururiyay agagaarka Gilgil - laga helay guriga martida ee Naivasha, oo ah magaalo ku dhow haro, oo caan ku ah dalxiisayaasha.

Eedeysanayaasha – oo u kala dhashay dalalka Belgium, Vietnam iyo Kenya – ayaa tuubooyinka tijaabada iyo saliingada ka soo buuxiyey suuf qoyan, taas oo u sahlaysa in quraanjadu ay sii noolaato muddo laba bilood ah, sida ay sheegtay Hay'adda Adeegga Duur-joogta ee Kenya (KWS).

Qorshuhu wuxuu ahaa in la geeyo Yurub iyo Aasiya oo la iibiyo.

Ka ganacsiga Quraanjadu waxa ay yaab ku noqotay saynis yahanada iyo maamulkaba.

Dalka ku yaal Bariga Afrika ayaa waxa aad ugu batay dembiyada duurjoogta ah ee caanka ah ee ay ku lug leeyihiin foolasha maroodiga iyo geesaha wiyisha.

Tafaariiqle ka ganacsada cayayaanka ee Ants R Us oo fadhiguusu yahay UK waxa uu ku tilmaamay quraanjada weyn ee Afrikaanka ah "noocyada ay ku riyoodaan dad badan", in kasta oo boqoradaduhu ay hadda gabaabsi yihiin, iyada oo goobta lagu sharraxay inay aad ugu adag tahay tafaariiqleyaasha inay soo helaan.

"Xitaa aniga, oo qabiir dhanka xasharaadka ah, waxaan la yaabay heerka uu gaarsiisan yahay ganacsiga muuqda," Dino Martins, oo ah qabiir dhanka biology-ga oo ku nool Kenya ayaa sidaasi sheegay, halkaasoo ay ku nool yihiin ku dhawaad 600 oo nooc oo cayayaan ah.

Si kastaba ha ahaatee, wuu fahmi karaa xiisaha ay u qabaan beeralayda Bariga Afrika, iyada oo ay la socdaan kuwa yaryar ee ay dhashay "Boqorad aasaasi ah", oo kori karta ilaa 25mm (0.98 inches) oo soo saarta ugaxanta inta ay nooshahay.

Waxay ka mid yihiin noocyada ugu caansan ee quraanjada - waxay sameeyaan xasharaad waaweyn, waxay galaan dabeecado xiiso leh oo ay fududahay in la ilaaliyo. Ma aha kuwo dagaallama."

Inta lagu guda jiro socodka ayuu sheegay in boqoraduhu ay guursadaan dhawr lab ah.

"Markaa taasi waa tan ragga - shaqadooda waa la dhammeeyaa ... intooda badan waxaa cuna ugaarsatada ama way dhintaan," ayuu yiri qabiirka xaywaanka, isaga oo sii waday inuu sharaxo sida boqoraddu ay markaas uga cararto si ay u qodo god yar oo ay bilawdo ukunta si ay u bilowdo boqortooyadeeda.

Shaqaaleheeda iyo quraanjada askarta ah, kuwa buulka ilaaliya, dhamaantood waa dhedig .

" Buulashu waxay jiri karaan in ka badan 50 sano, laga yaabee xitaa ilaa 70 sano. Anigu shakhsi ahaan waxaan ogahay buulal ku dhow Nairobi oo jira ugu yaraan 40 sano maadaama aan booqanayay muddadaas dheer," ayuu yiri Martins.

Taas macneheedu waa in boqoradu ay sidaas oo kale noolaato - sababtoo ah isla marka ay dhimato, buulku wuu dumaa, shaqaale kasta oo badbaadayna wuxuu raadsan doonaa buul kale.

Kiinyaanka la tacaala Quraanjada in ay beerahooda usoo dhacaan ama gurigoodasoo galaaan si wanaagsan ayay arrintan u garanayaan – si ay buulka uga takhalusaanna qof baa loosoo diraa si uu u helo boqoradda, oo inta badan lagu qariyo mid ka mid ah tunnel-ka ama xeyndaabka ay ku jirto quraanjadu.

Dallaal hore ayaa sheegay in cayayaanka sidoo kale la ugaarsan karo iyada oo si tartiib ah loo qybinayo buulka marka oo ay isku dayaan in ay baxsadaan.

"Waxay ahayd markii aan arkay wararka xariga la xiriira, waxa aan ogaaday wixii aan ka mid ahaa - isla markiiba waan joojiyay," ayuu yiri.

Dadka la xiray ayaa lagu helay eedeymo la xiriira burcadnimo, waxaana lagu xukumay inay bixiyaan ganaax ama 12 bilood oo xarig ah - waxay doorteen inay bixiyaan lacag dhan $7,700 oo doollarka Mareykanka ah, iyadoo dadka ajnabiga ah ay dalka isaga baxeen.

Labo toddobaad ka hor, muwaadin Shiineeys ah - oo ahaa ninkii lagu eedeeyay inuu ka dambeeyay shabakadii sannadkii hore oo la sheegay inuu ku baxsaday baasaboor kale, ayaa lagu xiray garoonka diyaaradaha Jomo Kenyatta ee magaalada Nairobi (JKIA) isaga iyo 2,000 oo quraanjo boqorad ah oo lagu xiray tuubooyin tijaabo ah iyo tiishoow la duuduubay.

Cawaaqibka deegaan ee ka dhalan kara ayaa sidoo kale walaac laga muujinaya Kenya.

" Quraanjadu waa noocyada muhiimka ah iyo injineerada deegaanka. Waxay goostaan miraha cawska, iyo dhirta kale iyo in sidaas la sameeyo waxay sidoo kale caawiyaan in ay kala firdhiyaan miraha," ayuu yiri Martins, isaga oo intaa ku daray in cayayaanka "abuuraan dhul caws caafimaad leh oo firfircoon".

Dhab ahaantii, golaha wasiirrada Kenya ayaa sannadkii hore ansixiyay hab-raacyo siyaasadeed oo looga dan leeyahay in laga ganacsado dhaqaalaha duur-joogta, oo ay ku jiraan ka-ganacsiga cayayaanka.

"Hagitaanadu waxay gacan ka geysnayaan inay horumariyaan isticmaalka joogtada ah ee ka ganacsiga noocyada duurjoogta ah sida quraanjada si ay u abuuraan shaqooyin, maal iyo hab-nololeedka bulshada ee dhammaan gobollada," ayuu yiri Watai.

Iyadoo si taxadar leh loola socdo, waxay noqon kartaa in beeralayda mustaqbalka ee agagaarka Gilgil ay yeelan doonaan goobo gaar ah oo dhulkooda ah oo ballaarinaya wax soo saarka beerahooda iyo miraha - oo ay ka buuxaan khudaar iyo miro - si loogu daro Quraanjada boqoradda faa'iidada leh.

Balse doodda ku saabsan khatarta ay leedahay in Quraanjadu ay dhoofiyaan kuwa hiwaayadda u leh in ay soo ururiyaan ee meelo kala duwan oo adduunka ah ayaan weli xal laga gaarin.