Maraakiibta "jabisay" xayiraadda Hormuz, dalalka laga leeyahay, iyo Shiinaha oo ka xanaaqay xayiraadda Maraykanka

Xigashada Sawirka, Reuters
Afar markab ayaa ka gudbay marin biyoodka Hormuz maanta oo Talaado ah, ka dib go'doominta militariga Mareykanka ee dekedaha Iiraan. Maraakiibtaas waxaa ku jira kuwo booqday dekedaha Iiraan, ugu yaraanna laba ka mid ah waxaa laga leeyahay Shiinaha.
Xogta la socodka maraakiibta ee ay falanqeysay BBC Verify ayaa muujineysa in afar markab oo Iiraan xiriir la leh ay ka gudbeen marin biyoodka Hormuz in kasta oo ay socoto go'doominta badda ee Washington.
Labo ka mid ah maraakiibtaas ayaa booqday dekedaha Iiraan sida ay sheegtay MarineTraffic. Xogta ayaa muujineysa in markab xamuul ah, Christianna, lagana leeyahay Giriigga uu ka gudbay marinka isniintii ka dib markii xannibaadda ay bilaabatay wuxuuna ku sii jeeday Bandar Iman Khomeini, Iiraan, sida laga soo xigtay xogta la socodka markabka.
Markabka Rich Starry, oo Maraykanku uu ka cunaqabateeyey ganacsiga la xiriira Iiraan, ayaa ka soo shiraacday dhinaca bari ee Shariqa ee Imaaraadka, isagoo sii maray marin-biyoodka habeen hore, sida ay xogtu muujinayso. Markabkan ayaa lala xiriirinayaa Shiinaha.
Markabka Murlikishan, oo sidoo kale ay saaran tahay cunaqabateynta Mareykanka ee ganacsiga la xiriira Iiraan, ayaa ka soo shiraacday Lanshan ee Shiinaha, wuxuuna ku sii jeeday dhinaca galbeed habeennimadii. Sida laga soo xigtay MarineTraffic booskii ugu dambeeyay ee la soo sheegay inuu joogay wuxuu ahaa bariga jasiiradda Qeshm ee Iiraan.
Markab kale oo shidaal qaada oo la yiraahdo Elpis ayaa ka gudbay marin-biyoodka isagoo ku sii jeeday dhanka bari Talaadadii wuxuuna ka yimid dekedda Bushehr ee Iiraan, sida ay muujinayso xogta dabagalka. Markabkan ayaa isna lala xiririianayaa Shiinaha ayadoo ay leedahay shirkadda Hoiyu International Group oo fadhigeedu yahay HongKong.
Waxaa suurtogal ah in maraakiibtaasi ay baahiyeen warbixino been abuur ah - oo loo yaqaan "spoofing" - si ay u qariyaan meelaha ay joogaan.

Xigashada Sawirka, X
Milateriga Mareykanka ayaa sheegay in laga bilaabo 5ta galabnimo ee Isniinta, ay xannibi doonaan "dhammaan gaadiidka badda ee soo gala iyo kuwa ka baxa dekedaha Iiraan". Waxa ay sheegeen in aysan "horistaagi doonin xorriyadda socodka maraakiibta" u kala gudba marin biyoodka Hormuz, ee isticmaalaya dekedaha aan Iiraan ahayn.
Wasaaradda arrimaha dibadda ee Shiinaha ayaa cambaareysay go'doominta Mareykanka ee dekedaha Iiraan, waxayna ku tilmaantay "mid halis ah oo mas'uuliyad darro ah".
Go'doominta ayaa dhaqan gashay maalintii isniinta, maalin kadib markii uu burburay wada hadal nabadeed oo u dhaxeeyay Mareykanka iyo Iiraan oo ka dhacay Pakistan.
Afhayeenka wasaaradda arrimaha dibadda Shiinaha Guo Jiakun ayaa ka digay in go'doominta ay "ka sii dari doonto xiisadda oo ay wiiqeyso heshiiskii xabbad joojinta ee markii horeba jilicsanaa".
"Tani waa dhaqan halis ah oo aan mas'uul ahayn" Guo ayaa ku sheegay shir jaraa'id.
Guo waxa uu sheegay in wararka sheegaya in Shiinuhu uu isku diyaarinayo in uu Iiraan u soo gudbiyo habab cusub oo difaaca hawada ah "gebi ahaanba la been abuuray".
Warbixinada ayaa keenay in madaxweynaha Mareykanka Donald Trump uu ku hanjabo inuu canshuur 50% ah ku soo rogi doono badeecadaha Shiinaha haddii uu taageero militari siiyo Tehran.

Xigashada Sawirka, EPA-EFE/Shutterstock
Warbixinada qotada dheer iyo wararka BBC Somali oo toos kuugu imanaaya WhatsApp.
Halkaan kaga soo biir
Dhamaadka xayeysiinta
"Haddii Maraykanku uu ku adkaysto in uu arrintan marmarsiiyo ka dhiganayo si uu canshuuro dheeraad ah ugu soo rogo Shiinaha, Shiinuhu waxa hubaal ah in uu qaadi doono tallaabooyin ka hortag ah" ayuu yiri Guo
Weriyaha BBC-da ee arrimaha dublamaasiyadda James Landale ayaa sheegay in Shiinaha, oo saliid badan ka hela Iiraan, "ay danaynayaan soo afjaridda colaaddan iyo soo celinta xasilloonida suuqa caalamiga ah".
Hapag-Lloyd - mid ka mid ah shirkadaha maraakiibta ugu waaweyn adduunka - waxay leedahay lix markab oo fadhiya meelo kala duwan oo ku yaal marinka Hormuz ama u dhow.
Isagoo ka hadlayay Hamburg, Nils Haupt ayaa u sheegay BBC: "Waan sii wadnay sugidda furitaanka marin-biyoodka Hormuz, waxaana aad u rajaynaynaa inay tani dhacdo maalmaha soo socda, laakiin asal ahaan ma garanayno sida ay u dhacayso" ayuu yiri.
Waxa kale oo uu ka hadlayaa shaqaalaha "aad u geesisan" ee maraakiibta xayIiraan.
"In ay xaaladdan kugu qabsato khaliijka xilligan oo la arko dagaal kugu hareeraysan iyo mararka qaarkood habeenkii, tani waa nooc naxdin leh oo qaar badan oo iyaga ka mid ah aanay u baran wakhtiga uma fududa shaqaalaha" ayuu raaciyey.
Hay'adda Qaramada Midoobay u qaabilsan badaha, Hay'adda caalamiga ah ee badaha, ayaa sheegtay in aanu jirin waddan sharci sharci ah u leh in uu xannibo maraakiibta marinka ku sugan ee halkaa u adeegsanaya socdaalka caalamiga ah.
Xoghayaha guud, Arsenio Dominguez ayaa u sheegay barnaamijka maanta ee idaacadda Radio 4 ee BBC in ay tahay horudhac halis ah in la dejiyo.
"Waan fahamsanahay inuu jiro khilaaf halkaas ka socda, laakiin weli ma jiro wax sharci ah oo waafaqsan sharciga caalamiga ah si loo qaado tallaabo kasta oo lagu joojinayo marin badeed kasta oo loo isticmaalo socodka caalamiga ah" ayuu yiri Dominguez.
Safiirka Iiraan u fadhiya Qaramada Midoobay ayaa cambaareeyay go'doominta uu Mareykanka ku sameeyay dekedaha Iiraan, wuxuuna ku tilmaamay mid xadgudub weyn ku ah madax banaanideeda.
Warqad uu u diray xoghayaha guud ee Qaramada Midoobay Antonio Guterres, ayaa Amir Saeid Iravani wuxuu ku sheegay in xannibaadda "sharci-darrada ah" ay "ka dhigan tahay xad-gudub ba'an oo lagu sameeyay mabaadi'da aasaasiga ah ee sharciga caalamiga ah ee badda".
Isniintii, Guterres wuxuu ugu baaqay "dhammaan dhinacyada" inay ixtiraamaan xorriyadda socodka marin biyoodka Hormuz oo ah marin-biyood muhiim u ah maraakiibta saliidda caalamiga ah.










