Je, dunia inaingia enzi ya mataifa kushambuliana kama 'mzaha'?

Vita vilivyoanzishwa na Marekani na Israel dhidi ya Iran vinaweza kuonekana kama mojawapo ya migogoro mikubwa ya kwanza duniani ambapo sheria ambazo zimetawala mahusiano ya kimataifa kwa miongo kadhaa zinaanza kupoteza ufanisi wake kwa kiasi fulani.

Tangu mwisho wa Vita vya Pili vya Dunia, vita na diplomasia vimefanywa rasmi ndani ya mfumo wa sheria na taasisi za kimataifa kupitia Umoja wa Mataifa (UN) na mikataba ya kimataifa.

Hata wakati sheria hizi zilipolegezwa au kuchagua kwa sehemu tu, serikali kwa ujumla zilitafuta kuhalalisha matendo yao ndani ya mfumo huu.

Operesheni za kijeshi mara nyingi ziliambatana na mijadala ya kisheria, mashauriano ya kidiplomasia, au uundaji wa miungano ya kimataifa.

Katika mgogoro wa sasa, mambo haya yanaonekana kuwa na jukumu dogo zaidi.

Maamuzi ya kimkakati yanaonekana kuongozwa na hesabu za haraka za kijeshi, kisiasa, au usalama badala ya hitaji la kufuata mifumo ya kisheria ya kimataifa au idhini ya pande nyingi.

Kufanya kazi chini ya hali kama hizo si jambo jipya kabisa kwa Iran.

Nchi hiyo imekuwa chini ya vikwazo vikubwa vya kimataifa na kutengwa kisiasa kwa miongo kadhaa.

Kwa muda, Tehran imeunda mitandao na mifumo ya kiuchumi ili kuepuka maamuzi kama hayo (ya pande nyingi au ya upande mmoja).

Licha ya kuwa chini ya mojawapo ya mifumo ya vikwazo duniani, Iran imeendelea na mauzo yake ya mafuta na kudumisha ushawishi wake wa kikanda.

Majibu ya Iran kwa migogoro ya zamani kwa ujumla yamelenga kuongeza gharama ya migogoro kwa wapinzani wake bila kusababisha vita vikubwa vya kikanda.

Lengo kubwa kwa ujumla lilikuwa kuongeza shinikizo la kiuchumi au kisiasa kwa wapinzani hadi wahusika wa nje walipojaribu kupunguza mvutano.

Israel imezoea kufanya kazi katika mazingira ambapo makubaliano ya kimataifa hayadhibiti vikali kile inachofanya kwa vitendo.

Mafundisho ya kijeshi ya Israel yamesisitiza kwa muda mrefu hitaji la hatua za haraka na za uamuzi kutoka kwa viongozi wanapoamini tishio kubwa limeibuka.

Mashambulizi ya awali na matumizi ya nguvu kubwa yamekuwa vipengele vinavyojirudia vya mbinu hii.

Katika miaka ya hivi karibuni, vitendo vya Israel katika migogoro kama vile vita vya Gaza vimekabiliwa na uchunguzi unaoongezeka kutoka vituo vya kisheria vya kimataifa, ikiwa ni pamoja na Mahakama ya Kimataifa ya Haki na Mahakama ya Kimataifa ya Jinai.

Wakati huo huo, Israel inaendelea kufanya kazi kwa dhana kwamba vipaumbele vyake vya usalama vinahalalisha uingiliaji kati wa kijeshi, mradi tu inapokea usaidizi mkubwa wa kimkakati kutoka Marekani.

Marekani ina nafasi ya kipekee ndani ya mfumo huu.

Washington haikuwa mshiriki tu katika utaratibu wa kimataifa wa baada ya 1945; ilichukua jukumu kuu katika kubuni na kudumisha.

Mtandao wa miungano, taasisi, na kanuni za kisheria zilizoibuka baada ya vita mara nyingi zilitumika kuongeza ushawishi wa Marekani kwa kiwango cha kimataifa.

Kilichokuwa karibu zaidi na Marekani kuzima mfumo huu ni wakati wa uvamizi wa Iraq mwaka wa 2003.

Hata hivyo, Washington ilijaribu kuonesha uingiliaji kati huo kama sehemu ya juhudi kubwa za muungano.

Uundaji huo, unaojulikana kama "muungano wa watu wa kujitolea," ulijumuisha washirika kama vile Uingereza, Australia, na Poland, pamoja na serikali nyingine kadhaa zilizotoa viwango tofauti vya usaidizi.

Ingawa uhalali wa kisheria wa vita hivyo una utata mkubwa, Marekani ilijaribu kuweka operesheni hiyo katika muktadha wa pande nyingi.

Hata hivyo, katika mzozo wa sasa, umuhimu unaotolewa kuhusu uhalali wa kimataifa unaonekana kuwa mdogo kwa pande zote zinazohusika.

Hata hivyo, taarifa kutoka kwa maafisa wa ngazi za juu zilichukua mwelekeo tofauti.

Kwa mfano, Jumamosi, Machi 14, Rais wa Marekani Donald Trump aliiambia NBC News kwamba mfululizo wa mashambulizi "ulikuwa umesambaratisha kabisa" sehemu kubwa ya Kisiwa cha Kharg cha Iran, akiongeza, "Labda tutashambulia mara chache zaidi kwa ajili ya kujifurahisha."

Taarifa kama hizo zinawakilisha mbinu ya moja kwa moja na isiyo ya kidiplomasia kuliko ile ambayo kwa kawaida huambatana na shughuli kuu za kijeshi za Marekani.

Katika mbinu hii mpya, zana za kiuchumi pia zinatumika kwa uthabiti zaidi kama zana za sera.

Ushuru, vikwazo vya biashara, na hatua za kifedha zinazidi kutumika si kwa washindani tu bali pia kwa washirika wa biashara wa muda mrefu.

Serikali za Ulaya, ikiwa ni pamoja na Uingereza na washirika wengine wa NATO, zimekabiliwa na ukosoaji kutoka Washington kuhusu masuala mbalimbali, kuanzia matumizi ya ulinzi na sera ya uhamiaji hadi mazoea ya biashara na uhusiano na Urusi.

Sera kama hizo zinaweza kuonekana kuwa na ufanisi kwa muda mfupi, hasa ikiwa mataifa mengine yataendelea kufanya kazi ndani ya kanuni za kimataifa zilizowekwa.

Hata hivyo, athari za muda mrefu haziko wazi sana.

Ikiwa mbunifu mkuu wa mfumo unaotegemea sheria ataanza kusisitiza kidogo sheria hizo, serikali nyingine zinaweza kuhisi kuwa na vikwazo vichache.

Tabia ya Iran katika migogoro ya awali inaonesha jinsi mipaka hiyo ilivyosimamiwa na uongozi wake hapo awali.

Wakati wa migogoro ya awali, ikiwa ni pamoja na vita vya siku 12 katika msimu wa joto wa 2025, Tehran ilifuata kwa kiasi kikubwa mistari yake mikali ya kimkakati, hata wakati wa kujibu kijeshi.

Ingawa mgogoro wenyewe uliwakilisha kupotoka kutoka kwa mfumo wa kawaida wa sheria za kimataifa, kulipiza kisasi kwa Iran kulibaki kuwa sawa.

Inaonekana kwamba maafisa wa Qatar na Marekani walipokea maonyo yasiyo rasmi kabla ya Iran kurusha makombora katika Kituo cha Anga cha Al Udeid huko Qatar.

Matangazo kama hayo yalionekana hapo awali wakati wa mashambulizi ya Iran dhidi ya Iraq.

Ingawa Tehran ilipata uharibifu mkubwa, kisasi chake kilionekana kuwa kilipangwa kwa uangalifu ili kuzuia ongezeko kubwa la silaha.

Hata hivyo, vikwazo hivi vinaonekana kudhoofika katika mzozo wa sasa.

Kufuatia mauaji ya kiongozi wake wa kidini Ayatollah Ali Khamenei, Iran ilizindua wimbi lake la kwanza la mashambulizi dhidi ya vifaa vya Marekani katika Rasi ya Kiarabu. Mashambulizi haya yalilenga kambi za kijeshi na malengo ya raia na miundombinu.

Wakati huo huo, vitendo vya Iran vimevuruga safari za meli katika Mlango wa Hormuz, mojawapo ya njia muhimu zaidi za nishati duniani.

Matokeo yalionekana mara moja.

Masoko ya nishati yalikabiliwa na usumbufu wa usafiri katika njia nyembamba ya maji na kusababisha athari kubwa katika minyororo ya usambazaji wa kimataifa.

Kwa biashara za kimataifa na serikali, tukio hili lilisisitiza jinsi mzozo wa kikanda unavyoweza kusababisha mshtuko wa kiuchumi duniani kwa haraka, huku hatua za muda mrefu za kupunguza msukosuko zikianza kupotea.

Mataifa mengine makubwa pia yana uwezekano wa kutoa hitimisho lao kutokana na maendeleo haya.

Licha ya upinzani kutoka kwa Umoja wa Ulaya, Urusi inaweza kufaidika na kupanda kwa bei za nishati, huku shinikizo la vikwazo dhidi ya Moscow likipungua.

Wakati huohuo, China itafuatilia kwa karibu ni kiasi gani kanuni za kimataifa zinaweza kubadilika na ni katika mwelekeo gani zinaweza kubadilika.

Kwa sasa Ulaya inaonekana kuwa na ushawishi mdogo katika mwenendo wa matukio.

Licha ya juhudi za kidiplomasia, Umoja wa Ulaya (EU na Uingereza) kwa kiasi kikubwa unaangalia maendeleo badala ya kuyaunda.

Swali pana lililoibuliwa na vita katika Mashariki ya Kati linaenea zaidi ya matokeo ya mzozo mmoja.

Hili linahusu uendelevu wa mfumo wa kimataifa ambao umeunda uhusiano na siasa za kimataifa tangu 1945.

Ingawa mfumo huo haukukubaliwa kamwe kote ulimwenguni na mara nyingi ulikuwa mada ya mjadala, hata hivyo ulitoa muelekeo wa jinsi nguvu inavyopaswa kutumika.

Ikiwa mfumo huu utaendelea kudhoofika, matokeo yake yanaweza kuwa mazingira ya kimataifa yasiyotabirika ambapo mataifa hutegemea kidogo sheria za kawaida na zaidi uwezo ghafi.

Katika mazingira kama hayo, hata nchi zilizobuni mfumo huo hapo awali zinaweza kugundua kuwa mmomonyoko wake unaweza kuwa na matokeo yasiyotabirika.