Những kẻ lừa đảo trên mạng ngày càng tinh vi, nhưng thế giới đang dần đáp trả

Vào năm 2024, Kirsty – một phụ nữ ngoài 40 tuổi sống tại hạt North Yorkshire (Anh) – đã quen một người đàn ông qua trang web hẹn hò. Ông ta tự giới thiệu mình là một doanh nhân người Anh đang làm việc tại Thổ Nhĩ Kỳ.

Ông ta gửi cho bà một bức ảnh tự nhận là của mình, khoe cơ bụng sáu múi săn chắc trên bãi biển và khẳng định mình có kinh tế rất vững vàng. Ông ta thậm chí còn dùng một trang web ngân hàng để thuyết phục Kirsty rằng mình đang có khoản tiền tiết kiệm lên tới 600.000 USD (gần 16 tỷ đồng).

Nhưng chỉ sau hai tuần trò chuyện, ông ta báo mình vừa bị cướp mất cả điện thoại lẫn máy tính, rồi nhờ bà mua hộ một chiếc điện thoại mới và thanh toán vài hóa đơn bằng tiền của bà. Những gì xảy ra sau đó là một ví dụ điển hình cho mạng lưới lừa đảo xuyên quốc gia đầy tinh vi.

Kirsty đã mua một chiếc điện thoại tại Anh rồi gửi nó đến một khu chung cư ở Bắc Síp, nơi người đàn ông nói mình đang tới đó công tác.

Cứ thế, từng chút một trong suốt hai tháng, bà đã chuyển tổng cộng 80.000 Bảng Anh (2,8 tỷ đồng) từ tài khoản của mình cho ông này.

Trong số đó, có tới 50.000 Bảng (1,7 tỷ đồng) là bà đi vay mượn từ gia đình vì tin rằng người mình yêu đang gặp hoạn nạn. Bà làm tất cả chỉ vì lời hứa rằng ông ta sẽ trả lại tiền ngay khi truy cập lại được vào tài khoản ngân hàng.

Nhưng sự thật là, chiếc điện thoại đó cuối cùng lại đến Lagos, Nigeria; còn số tiền 80.000 Bảng thì chảy vào túi những kẻ mang tên có gốc gác từ Nigeria, Romania và các nước châu Âu khác thông qua các dịch vụ chuyển tiền.

Người đàn ông kia thực chất không phải người Anh mà là người Nigeria, hắn đã sử dụng thiết bị giả giọng để đánh lừa con mồi.

Ngay cả trang web ngân hàng mà hắn cho Kirsty xem lúc mới quen cũng hóa ra là một trang web giả mạo cực kỳ tinh vi, được đăng ký tại thành phố Baltimore, Mỹ.

Kirsty chỉ là một trong số rất nhiều nạn nhân của làn sóng lừa đảo bùng phát mạnh mẽ kể từ sau các đợt phong tỏa đại dịch Covid đầu những năm 2020.

Theo Liên minh Chống lừa đảo Toàn cầu (GASA), thiệt hại do lừa đảo trên toàn thế giới hiện đã vượt quá con số 500 tỷ đô la Mỹ mỗi năm.

Theo số liệu từ ngân hàng Barclays, những thông tin về lừa đảo tình cảm – giống như trường hợp của Kirsty – đã tăng 20% trong quý 1 năm 2025 so với cùng kỳ năm trước.

Cảnh sát London cũng cho biết, chỉ riêng tại Anh trong năm 2024, hơn 106 triệu bảng (143 triệu USD) đã "không cánh mà bay" vào tay những kẻ lừa đảo theo kịch bản mà Kirsty đã sập bẫy.

Câu chuyện của bà Kirsty cũng là một minh chứng điển hình cho tính chất quốc tế hóa ngày càng cao của các mạng lưới lừa đảo. Trước những tổn thất khổng lồ này, các chính phủ và doanh nghiệp đang rốt ráo thúc đẩy hợp tác quốc tế để ngăn chặn tội phạm.

Lần đầu tiên, một thỏa thuận chung giữa các quốc gia đã được ký kết nhằm chung tay chống lại vấn nạn này.

Thế nhưng, các thủ đoạn tội phạm đang ngày càng trở nên tinh vi hơn, và chúng thường bắt nguồn từ những khu vực mà chính quyền sở tại gặp nhiều khó khăn trong việc thực thi pháp luật.

Vì vậy, câu hỏi đặt ra là: liệu các quốc gia có thực sự làm được gì nhiều để "lật ngược thế cờ" với bọn lừa đảo, cũng như ngăn việc có thêm những người như Kirsty bị lừa sạch tiền tiết kiệm hay không?

Bùng nổ nhờ Covid-19

Lừa đảo thường được định nghĩa là một nỗ lực của cá nhân nào đó – có thể qua tin nhắn, điện thoại hoặc email – nhằm dẫn dụ bạn thực hiện một hành động mà kết cục cuối cùng là bạn bị mất tiền hoặc lộ thông tin cá nhân.

Tôi đã dành hai thập kỷ để điều tra về tội phạm gian lận cho BBC và tôi nhận thấy rằng, dù các chiêu trò lừa đảo có muôn hình vạn trạng đến đâu thì cốt lõi của chúng vẫn luôn giống nhau: ai đó đang nói dối bạn để thuyết phục bạn phải chuyển tiền.

Gian lận là loại tội phạm phổ biến nhất tại Anh, chiếm hơn 40% các vụ tội phạm nhắm vào cá nhân. Chính phủ Anh cho biết 70% các vụ lừa đảo bắt nguồn từ nước ngoài, và chúng thường được thực hiện bởi các băng nhóm tội phạm có tổ chức.

Khi chính phủ các nước trên thế giới hạn chế việc đi lại của người dân trong các đợt phong tỏa vì đại dịch Covid từ năm 2020, mọi người bắt đầu dành nhiều thời gian hơn trên mạng.

Chúng ta mua sắm trực tuyến nhiều hơn, giao lưu trực tuyến nhiều hơn và điều này vô tình đã đưa chúng ta lại gần hơn với những kẻ lừa đảo đang chực chờ.

Cùng lúc, các hình ảnh video giả mạo, giả giọng nói, các trang web và tin nhắn giả trông như thật dần trở nên phổ biến; bọn lừa đảo cũng tăng cường lợi dụng các mạng xã hội, bao gồm cả WhatsApp.

Trong khi đó, theo ông Ilias Chatzis, quyền người đứng đầu Văn phòng Liên Hợp Quốc về Chống Ma túy và Tội phạm, làn sóng sa thải nhân viên trên toàn cầu đã tạo ra một lực lượng lao động mới mà các mạng lưới tội phạm có thể chiêu mộ. Việc triệt phá các mạng lưới này là vô cùng khó khăn.

"Một số tổ chức lừa đảo này nằm ở những khu vực gần như vô luật pháp hoặc những vùng bị kiểm soát bởi các băng nhóm vũ trang... nơi mà chính phủ có rất ít quyền kiểm soát."

Myanmar là một trong những quốc gia đã trở nên tai tiếng với các trung tâm lừa đảo.

Những tụ điểm này vốn khởi nguồn từ thập niên 1990, thời điểm các sòng bạc bất hợp pháp mọc lên.

Dù sau đó đã bị truy quét, nhưng trong suốt thời kỳ đại dịch, những tòa nhà này dần được trưng dụng làm trụ sở điều hành các mạng lưới lừa đảo.

Khi phe quân sự nắm quyền sau cuộc đảo chính năm 2021, cuộc nội chiến nổ ra sau đó đã tạo điều kiện cho tội phạm lợi dụng sự hỗn loạn trong nước, khiến các trung tâm lừa đảo mọc lên như nấm.

Nạn nhân tạo ra thêm nạn nhân

Còn một yếu tố khác khiến vấn đề thêm phần phức tạp: chính những kẻ lừa đảo đôi khi cũng là nạn nhân.

Những mẩu quảng cáo "việc nhẹ lương cao" giả mạo đã dụ dỗ những người đang thất nghiệp ở quê nhà ra nước ngoài. Sau đó, họ bị bán vào các trung tâm lừa đảo, bị giam giữ và ép buộc phải đi lừa tiền của người khác cho các ông trùm tội phạm.

Phóng viên BBC gần đây đã đến thăm một khu phức hợp lừa đảo khổng lồ bỏ hoang tại một thị trấn ở Campuchia. Những kẻ ở đây đã tháo chạy sau khi khu vực này bị pháo kích trong một cuộc tranh chấp biên giới giữa Thái Lan và Campuchia.

Trung tâm lừa đảo này hé lộ điều kiện sống và làm việc vô cùng tồi tệ. Trên tường của một căn phòng, người ta viết đầy những lời khẩu hiệu động viên tinh thần bằng tiếng Trung, chẳng hạn như: "Tiền đổ về từ khắp mọi nơi".

Tại hiện trường, BBC còn tìm thấy các bản ghi chép chi tiết thời gian "nhân viên" đi vệ sinh và đi trong bao lâu, cùng với đó là quân phục cảnh sát giả và các lệnh triệu tập giả của cảnh sát – tất cả đều được thiết kế để đe dọa, khiến nạn nhân hoảng sợ mà phải giao tiền.

Việc lừa người ta đến các trung tâm lừa đảo về bản chất đã là lừa đảo rồi. Nạn nhân thường được đón tận sân bay, tin sái cổ rằng mình sắp bắt đầu công việc mới như một giáo viên hay nhân viên chăm sóc khách hàng.

"Mọi thứ trông có vẻ rất bình thường – cho đến khi họ bước chân vào khu phức hợp và hoàn toàn rơi vào tay bọn buôn người," ông Chatzis nói.

"Kể từ đó, cơn ác mộng thực sự bắt đầu. Hộ chiếu của họ bị tịch thu ngay lập tức."

Những người bên trong các "công xưởng" lừa đảo này bị ép phải làm việc liên tục trong nhiều giờ liền với cường độ cực cao, kèm theo chỉ tiêu phải lừa được một số tiền nhất định từ các nạn nhân trên khắp thế giới.

Nếu không đạt chỉ tiêu, họ có thể bị biệt giam, bị đánh đập hoặc bị đe dọa sẽ bị bán sang một khu phức hợp khác với điều kiện còn tồi tệ hơn.

Ông Chatzis nhấn mạnh rằng cứ mỗi một nạn nhân bị lừa ở Anh, thì "ở phía bên kia, có thể cũng có một nạn nhân khác đang bị ép buộc phải thực hiện hành vi lừa đảo đó."

Vấn đề này không chỉ giới hạn ở Đông Nam Á – các trung tâm lừa đảo cũng đang mọc lên như nấm tại các quốc gia như Ấn Độ và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE).

Một số "trang trại" lừa đảo này hoạt động dưới danh nghĩa doanh nghiệp hợp pháp vào ban ngày và biến thành sào huyệt lừa đảo vào ban đêm.

Chẳng hạn, tại vùng đông bắc Ấn Độ, các tổng đài chăm sóc khách hàng hợp pháp sẽ chuyển sang hoạt động lừa đảo khi đêm xuống.

Những kẻ lừa đảo tận dụng sự chênh lệch múi giờ để nhắm mục tiêu vào người dân tại Anh, Mỹ và Úc, vì tất cả đều sử dụng ngôn ngữ chung là tiếng Anh.

Ông Nick Court, cựu sĩ quan cảnh sát London và hiện là người đứng đầu Trung tâm Chống Tội phạm Tài chính và Tham nhũng của tổ chức Interpol, cho rằng người dân tại các quốc gia giàu có cần phải hiểu rõ thực trạng đang diễn ra ở nước ngoài.

Ông mô tả đó là "những khu vực vô pháp, nơi mà lực lượng hành pháp không thể tiếp cận trừ khi có sự hộ tống quân sự hùng hậu; đó cũng là nơi mà mức lương rất thấp, trong khi lợi nhuận từ việc tham gia vào các hoạt động gian lận lại cao đến mức khó tin."

Đối phó với những kẻ lừa đảo

Tại Hội nghị Thượng đỉnh về Gian lận Toàn cầu diễn ra ở Vienna vào tháng trước do Liên Hợp Quốc và Interpol tổ chức, đã có 1.400 khách mời tham dự, bao gồm đại diện chính phủ các nước từ Anh cho đến Trung Quốc, cùng các tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới.

Dù những cuộc gặp gỡ như thế này đã được tổ chức từ năm 2024, nhưng tôi có thể thấy rõ ràng quy mô lần này lớn hơn rất nhiều.

Các bộ trưởng, những gã khổng lồ công nghệ và lực lượng thực thi pháp luật đều có mặt, và lần đầu tiên, một thỏa thuận chung đã được ký kết giữa một số quốc gia khi hội nghị kết thúc.

Hội nghị ghi nhận 44 trên tổng số 120 quốc gia đại diện đã ký vào bản cam kết về việc "triệt phá tội phạm gian lận ngay từ gốc rễ và tăng cường hỗ trợ nạn nhân".

Dù nhiều người kỳ vọng sẽ có thêm các nước ký kết sau này, nhưng hiện vẫn còn nhiều quốc gia chưa cam kết hợp tác.

Người dân ở những quốc gia giàu có tham dự – như các nước châu Âu, Hàn Quốc, Úc – thường là nạn nhân của các vụ lừa đảo, vì vậy họ có mối quan tâm và động lực lớn hơn trong việc giải quyết vấn nạn này.

Trong khi đó, các quốc gia đang phát triển – nơi đặt đại bản doanh của nhiều đường dây lừa đảo, đặc biệt là tại Myanmar, Tây Phi và Nam Á – đang bị yêu cầu phải nỗ lực hơn nữa, dù họ thường không có đủ nguồn lực để thực hiện.

Đây là một lời nhắc nhở đanh thép về sự mất cân bằng: tội phạm đang lợi dụng những cộng đồng nghèo khổ bằng những cơ hội kiếm tiền mà họ không thể tìm thấy ở đâu khác.

Và đối với một số quốc gia, việc giải quyết những vấn đề cốt lõi hơn cho sự sinh tồn của người dân phải được ưu tiên hàng đầu, thay vì lo lắng về tội phạm tài chính ở các nước giàu.

Điều khiến tôi thực sự chú ý là khi bà Xolisile Khanyile, một công tố viên về tội phạm tài chính đến từ Nam Phi, chỉ rõ sự căng thẳng này.

Bà lập luận rằng sự hợp tác hai chiều là yếu tố sống còn: nếu muốn các quốc gia đang phát triển giúp triệt phá các mạng lưới lừa đảo, thì các nước giàu cũng cần phải chia sẻ chuyên môn kỹ thuật và nguồn lực của mình.

Bà cho biết theo kinh nghiệm cá nhân, các quốc gia phát triển thường phàn nàn về việc thiếu nguồn lực mà không hiểu rằng việc chống lại tội phạm lừa đảo có quy mô công nghiệp cần có "những kỹ năng chuyên biệt phù hợp, như kế toán, chuyên gia về tiền điện tử, chuyên gia điều tra nguồn mở (OSINT), để chúng ta thực sự có thể tạo ra sự khác biệt."

Khi trao đổi với tôi, ông David Hanson, Bộ trưởng đặc trách chống lừa đảo của Anh, cho rằng việc trừng phạt các quốc gia từ chối hoặc thất bại trong việc hợp tác chống lừa đảo có thể phản tác dụng.

Thay vào đó, ông nói, trọng tâm nên đặt vào "quyền lực mềm".

"Những gì tôi có thể làm là cố gắng đạt được sự hợp tác quốc tế để đảm bảo rằng chúng ta có những kết quả khiến việc lừa đảo trở nên khó khăn hơn đối với bọn tội phạm, làm tăng chi phí của chúng, bắt chúng phải chịu trách nhiệm và nếu có thể, phong tỏa bất kỳ tài sản nào chúng thu lợi từ các hoạt động gian lận đó."

Một câu hỏi khác cũng được đặt ra là liệu các cơ quan chức năng và những gã khổng lồ công nghệ đã phối hợp đủ chặt chẽ với nhau hay chưa.

"Từ lâu tôi đã cho rằng các công ty công nghệ lớn và các gã khổng lồ mạng xã hội cần phải tham gia sâu hơn và ở cấp độ thực thi tác chiến nhiều hơn," ông Steve Head, người từng là Điều phối viên quốc gia đầu tiên về Tội phạm kinh tế của Anh và hiện đã nghỉ hưu, cho hay.

Năm 2014, ông đã giúp triệt phá các trung tâm lừa đảo tiếp thị qua điện thoại hoạt động ở Tây Ban Nha, vốn đã dụ dỗ người dân Anh đầu tư vào các cổ phiếu không có thật.

"Chính những mối quan hệ quốc tế đa phương với các doanh nghiệp lớn là thứ chúng ta thực sự cần đẩy mạnh hơn nhiều so với hiện tại," ông nói thêm.

Các công ty kỹ thuật số bao gồm Amazon và Meta đã có mặt tại hội nghị thượng đỉnh, ký vào tuyên bố chung và tăng cường các biện pháp bảo vệ chống lừa đảo.

Nền tảng hẹn hò Match.com đã truy quét mạnh tay các tài khoản giả mạo và cho biết hiện họ xóa bỏ tới 50 tài khoản mỗi phút.

Ông Head cho rằng, từ kinh nghiệm của mình, việc đặt nền móng cho một hành động thành công cần có thời gian trước khi bất kỳ hoạt động thực thi nào diễn ra, và điều tương tự cũng áp dụng cho việc hợp tác với các công ty công nghệ.

"Đó vẫn là câu chuyện về việc tạo ra và chứng minh lợi ích chung, xây dựng lòng tin và sự tôn trọng lẫn nhau giữa các đối tác."

'Lấy lại được tiền'

Câu chuyện này không chỉ có một màu ám đảm. Tại hội nghị thượng đỉnh ở Vienna, đã có rất nhiều ví dụ về những chiến dịch triệt phá thành công được chia sẻ.

Alex Wood, một cựu tội phạm lừa đảo và hiện là thành viên của nhóm BBC Scam Secrets, đã nghe được một ví dụ điển hình về sự hợp tác. Dù còn ở quy mô rất nhỏ nhưng việc này có thể truyền cảm hứng cho các hoạt động trong tương lai.

"Tôi đã lắng nghe một sĩ quan cảnh sát Đức trong một phiên thảo luận, ông ấy giải thích về việc một nạn nhân ở Đức bị lừa tiền và số tiền đó đã bị chuyển sang Hong Kong," Alex nói.

"Ông ấy tình cờ có số điện thoại di động của một người tại Interpol nên đã gọi điện ngay. Người ở Interpol đó lại tình cờ có số của một người khác ở Hong Kong. Nhờ vậy, họ đã kịp thời chặn các giao dịch và lấy lại được tiền."

Một ví dụ khác từ Vienna là khi đại diện của Google cho biết họ đã phối hợp với chính phủ Singapore để ngăn chặn 2,8 triệu "ứng dụng độc hại" được tải xuống.

Những kẻ tội phạm đã dụ người dân "cài đặt ngoài luồng" (sideload) – tức là tải chúng trực tiếp từ internet thay vì thông qua cửa hàng ứng dụng chính thức của hệ thống Android – các ứng dụng như ngân hàng giả mạo.

Dù nhiều người vẫn hy vọng vào tương lai của cuộc chiến chống lừa đảo, nhưng chính những nạn nhân như Kirsty mới là người khiến tôi phải suy ngẫm nhiều nhất. Bên cạnh số tiền đã chuyển đi, bà còn mất đi cả niềm tin vào con người.

Trước những kẻ lừa đảo ngày càng nhanh chân và biến hóa khôn lường, nỗ lực truy quét xuyên biên giới cũng cần phải được thực hiện một cách thần tốc hơn nữa.