Timaha Burukada oo la ogaaday inay ku jiraan kiimiko lala xiriiriyay kansarka naasaha

Burukada timaha ee ay xirtaan malaayiin haween ah oo adduunka ku nool ayaa laga yaabaa inay ku jiraan kiimikooyin xiriir la leh kansarka naasaha, carqaladaynta hormoonnada iyo waxyeelada taranka, sida ay sheegtay daraasadda ugu weyn ee nooceeda ah.

Saynis yahannadu waxay ka heleen ku dhowaad ​​50 kiimiko oo khatar ah ku dhowaad ​​muunad kasta oo lagu tijaabiyay noocyo kala duwan oo ka mid ah alaabada timaha macmalka ah iyo bini aadamka oo ay ku jiraan timaha noocyadooda kala duwan.

Natiijooyinka, oo lagu daabacay joornaalka Bulshada Kiimikada Mareykanka, ayaa kiciyay baaqyada loogu talagalay sharciyeynta xooggan ee warshadaha balaayiinta doollar ka macaasha iyo daahfurnaan weyn oo macaamiisha ah.

"Waxaan ku kalsoonahay shirkado aan haysan wax shuruudo ah si ay u abuuraan oo ay u soo saaraan alaab aan lahayn qaar ka mid ah kiimikooyinka khatarta ah," ayay tiri Dr Elissia Franklin, oo ah madaxa cilmi-baarista.

Burukada lagu kordhiyo timaha ayaa leh khatar gaar ah sababtoo ah waxay dadku xiran yihiin waqti dheer waxayna xiriir dhow la leeyihiin maqaarka, sida ay saynisyahannadu yiraahdeen. Xaaladdan waxaa laga yaabaa inay gacan ka geysato khataraha caafimaad ee muddada-dheer.

"Burukada jirka ayay ku dhowdahay," ayuu yiri Franklin. "Waxay ku dul fadhiyaan madaxa, qoortaada qofkuna dhowr toddobaad ayuu xirnaadaa haddii aysan ahayn bilo markiiba."

Kiimikooyin halis ah

Suuqa caalamiga ah ee timaha burukada ayaa la saadaalinayaa in faa'iidadiisa ay ka badnaato $14 bilyan marka la gaaro sanadka 2028. In kasta oo dumar badani u doortaan timahan qurux, haddana boqolkiiba in badan oo macaamiisha ah waa haween madow kuwaas oo u arka hab ku habboon oo ay timahooda ku maareeyaan, sida ay daraasaddu sheegtay.

Timaha aan dabiiciga ahayn ayaa ku kici kara lacag aad u yar oo gaaraysa $20, halka timaha dabiiciga ah ee qaaliga ah ay ku kici karaan kumannaan doollarka Maraykanka ah. 43-dii tusaale ee ay tijaabiyeen, saynisyahannadu waxay ka heleen 170 kiimiko, iyagoo adeegsanaya farsamo u saamaxaysa inay ogaadaan walxo aad u ballaaran halkii ay xoogga saari lahaayeen mid gaar ah.

Afartan iyo siddeed ka mid ah kiimikooyinkaas ayaa ku jira liisaska khatarta ee caalamiga ah, oo ay ku jiraan kuwa ay soo ururiyeen Qaramada Midoobay iyo Wakaaladda Kiimikooyinka Yurub. "Taas waxaa ku jiray wax kasta laga bilaabo walxaha dabka bakhtiiya ilaa sunta cayayaanka, iyo walxaha loo yaqaan 'phthalates' oo khalkhal geliya hormoonnada, laguna yaqaanno inay xiriir la leeyihiin waxyeellada taranka," ayuu yiri Franklin.

Toddobo iyo toban kiimiko oo lala xiriiriyo kansarka naasaha ayaa laga helay 36 tusaale oo burukada ah—labadaba kuwa aan dabiiciga ahayn iyo kuwa dabiiciga ah—halka ku dhawaad 10% tusaalooyinka ay ku jireen maaddooyin halis ah, kuwaas oo inta badan loo isticmaalo samaynta balaastigga u adkaysata dabka. Saynisyahannadu waxay sheegeen inay la yaabeen markii ay ka heleen maaddooyin khatar ah, kuwaas oo sida caadiga ah aan laga helin alaabta ay macaamiishu isticmaalaan.

Kiimikooyinkan ayaa lala xiriiriyay cuncunka maqaarka, waxaana loo yaqaannaa inay yihiin kuwo khalkhal geliya hormoonnada, taas oo macnaheedu yahay inay faragelin ku sameeyaan hormoonnada xukuma habab badan oo jirka ah oo ay ku jiraan dhalmada iyo koritaanka ilmaha uurka ku jira.

Kiimikooyinka inta badan laga helay tusaalooyinka waxaa ka mid ahaa phenol, oo loo isticmaalo samaynta looxa iyo xabagta kale ee alwaaxda, iyo 'bis (2-ethylhexyl) phthalate', oo ah walax loo isticmaalo in balaastigga lagu jilciyo. Cilmi-baarayaashu waxay sheegeen in kiimikooyinkani ay kiciyaan isbeddello bayooloji ah oo la mid ah kuwa ay sababaan walxaha keena kansarka naasaha, ayna kordhin karaan halista kansarka naasaha muddo ka dib.

Kuwa bani'aadamka maka ammaan badan yihiin?

Daraasadihii hore waxay u badnaayeen kuwo diiradda saaray timaha lagu farsameeyo warshadaha, kuwaas oo la ogaaday inay ka kooban yihiin macdano khatar ah. Laakiin daraasaddan waxay sidoo kale tijaabisay 11 sambal oo isugu jira timo bini'aadam oo dabiici ah, kuwo cayriin ah, iyo kuwo la isku daray. Timaha dabiiciga ah iyo kuwa cayriin badanaa waa qaali, waxaana loo suuqgeeyaa kuwo aan marnaba kiimiko lagu daawayn. Gaar ahaan timaha cayriin badiyaa waa kuwo aan haba yaraatee la farsameyn, lagana soo gooyay ama laga soo xiiray hal qof oo bixiyay.

Xaaladaha qaarkood, samballada timaha bini'aadamka—oo ay ku jiraan kuwa lagu calaamadiyay dabiici iyo cayriin—waxay ka koobnaayeen kiimikooyin ka khatarsan qaar ka mid ah kuwa warshadaha lagu sameeyo, oo ay ku jiraan dhowr nooc oo carqaladeeya hormoonnada. 'Sababta oo ah badeecada waxaa lagu calaamadiyay timo bini'aadam ama mid dabiici ah oo hal qof laga soo qaatay, kama dhigayso mid ka ammaan badan timaha aan dabiiciga ahayn,' ayay tiri Franklin oo ah saynisyahan cilmi-baaris ka sameeya xarunta Silent Spring ee dalka Mareykanka, taas oo darsanaysa sababaha deegaanka ee keena kansarka naasaha. 'Waxaa jiray xaalado sambalka aan dabiiciga ahayn oo aan ku dhex aragnay hal kiimiko oo ku jirta liiska khatarta, halka timaha bini'aadamka ay ku jireen inta u dhaxaysa shan ilaa toddoba kiimiko oo liiskaas ku jira,' ayay sharraxday.

Cilmi-baarayaashu waxay sheegeen in kiimikooyinkan laga yaabo inay ku dhex darsamaan xilliga wax-soosaarka ama farsamaynta, marka timaha loo hagaajinayo si loo qurxiyo muuqaalkooda, loona kordhiyo adkaysigooda ama maarayntooda. In kasta oo daraasaddu aanay qiimayn xaddiga kiimikooyinka khatarta ah, Franklin waxay sheegtay in qaar ka mid ah kuwa carqaladeeya hormoonnada ay noqon karaan kuwo waxyeello leh xitaa haddii ay ku jiraan qaddar yar. Walaaca ugu weyn ee cilmi-baarayaasha ayaa ah xad-gudubka ka dhashay xaddidid la'aanta badbaadada ee kiimikooyinka ku jira timaha burukada ee loo dejiyay warshadaha. 'Ma jirto sabab ay kiimikooyin khatar ahi ugu dhex jiraan badeecado aan u isticmaalayno ujeeddooyin qurxin. Mar horeba waxaynu maalin walba halis u nahay kiimikooyin badan oo aan laga baxsan karin,' ayay tiri Franklin."

Burukooyin badan ayaa la kululeeyaa ama lagu rusheeyaa biyo karkaraya si loo qaabeeyo, kuwaas oo sii deyn kara qiiqa sunta ah. Kiimikooyinkani waxay jirka ku geli karaan neefsashada.

Waxay sidoo kale ku geli karaan jirka iyada oo loo marayo xiriirka maqaarka, ma aha mid saameynaya ma aha oo kaliya isticmaalaha, laakiin xitaa kuwa hagaajiya timaha ee bixiya adeegyadan ayay saameyn ku yeeshaan, cilmi-baarayaasha ayaa sidaa sheegay.

Dadka qaarkiis waxay ka warbixiyaan falcelinta jireed ee burukada oo ay ku jiraan cuncun iyo casaan, finan iyo barar madaxa, qoorta iyo wejiga ah, iyo xaaladaha qaarkood, waxay saameysaa neefsashada.

Sidee si ammaan ah ugu isticmaaleysaa burukada?

Daraasadda ayaa lagu ogaaday inaysan jirin waddo la xaqiijiyay oo si ammaan ah loogu isticmaali karo burukada ee lagu farsameeyay kimikooyinka, xitaa tallaabooyinka loogu talagalay in lagu yareeyo khatarta ayaana laga yaabaa inaan lagu kalsoonaan karin. Dhaqidda timaha ka hor intaan la xiran, sida isticmaalka khal si loo yareeyo cuncunka, ma keenin natiijooyin lagu qanci karo oo ku saabsan badqabka.

Daraasadda dhexdeeda, labo kaliya oo ka mid ah 43-dii tusaale ee la tijaabiyay ayaa ka madax bannaanaa mid kasta oo ka mid ah kimikooyinka halista ah ee saynisyahannadu aqoonsadeen. Labadaba waxaa ku qornaa sumadda 'aan sun ahayn'. Laakiin Franklin waxa uu sheegay in sheegashooyinka noocaas ahi ay bixin karaan kalsooni been ah. 'Erayadaas ma nidaamiso hay'ad kasta, markaa shirkaduhu waxay ku dhejin karaan alaabta iyadoo aysan jirin wax cawaaqib ah oo ka dhalanaya.'

Gudaha UK, xeerar cusub oo aad u adag oo ku saabsan walxaha keena kansarka ayaa dhaqangeli doona bisha Agoosto 2026, laakiin xirfadlayaasha warshadda timaha ayaa sheegaya in daldaloolada nidaaminta 'hair extensions-ka' ay ka dhigan tahay in macaamiishu aysan si buuxda u badqabin. Waxyaabaha laysku qurxiyo (cosmetics) si adag ayaa loo nidaamiyaa, waxaana lagu sameeyaa qiimeyn badqab, laakiin kordhinta timaha inta badan waxaa loo kala saaraa si ka duwan, sidaas darteed lama qiimeeyo.

Koollada timaha iyo kiimikooyinka lagu simo ayaa sidoo kale daraasado hore lala xiriiriyay kororka halista kansarka naasaha. Si kastaba ha ahaatee, si ka duwanburukada, alaabtan waxaa loo nidaamiyaa sidii waxyaabaha laysku qurxiyo, waxayna maraan tijaabooyinka badqabka.

'Nidaamintu waxay shaqaysaa oo kaliya haddii alaabta si sax ah loo kala saaro, fulintuna ay ka jirto halka laga soo dhoofiyo iyo halka lagu iibiyo,' ayay tiri Caroline Larissey, oo ah madaxa fulinta ee dalladda warshadda timaha iyo quruxda ee UK. 'Tani waa daldalool dhab ah, cilmi-baaristanuna waxay caddeynaysaa in loo baahan yahay in wax laga qabto.'

Sannadkii 2016, BBC-du waxay ogaatay in khaladaad badan oo xagga sumadaynta ah ay dhaceen xilliga farsamaynta, iyadoo inta badan loo daayay daacadnimada ganacsatada inay qeexaan nooca timaha. Websaydhada qaar ka mid ah shirkadaha soo saara ayaa soo jeediya habab ay macaamiishu ku hubin karaan tayada timaha ka hor intaysan iibsan. Laakiin saynisyahannadu waxay leeyihiin tani ma aha inay noqoto mas'uuliyadda macaamiisha.

'Haddii aan marnaba suuqa la soo gelin lahayn, marnaba ma noqoteen inaan dooranno,' ayuu yiri Franklin. 'Qof kasta oo xirta burukada waa inuu ka walwalaa natiijooyinka cilmi-baaristan.'"