Dagaalka Iiraan ma ka dhigayaa Kim Jong Un inuu u cabsado mustaqbalka Kuuriyada Waqooyi?

Kim Jong Un ayaa laga yaabaa inuu aaminsan yahay fikrado adag oo isku dhafan kadib markii Mareykanka iyo Israa'iil ay dagaal ku qaadeen Iiraan.

Waqooyiga Kuuriya si degdeg ah ayay u cambaareysay weerarrada, iyagoo ku tilmaamay "dagaal gardarro ah oo aan la aqbali karin." Labada dal waxay sameeyeen waxa ay ugu yeeraan "isbahaysi dhiig ku dhisan oo ka dhan ah Mareykanka" tan iyo 1979, waxayna markaas ka dib dhiseen iskaashi ku saabsan horumarinta gantaallada.

Iiraan sidoo kale waa meesha ugu weyn ee loo dhoofiyo hubka Waqooyiga Kuuriya, sida uu sheegay diblomaasi hore oo Waqooyiga Kuuriya u dhashay oo la hadlay BBC iyada aan magaciisa la shaacin.

Si kastaba ha ahaatee, falanqeeyayaashu waxay sheegayaan in laba arrimood ay Waqooyiga Kuuriya ka dhigayaan mid ka faa'iido badan Iiraan:

Hubka nukliyeerka iyo Shiinaha

Intii lagu jiray dagaalkii Ciraaq 2003, hoggaamiyihii hore Kim Jong Il ayaa la weysanaa muddo 50 maalmood ah. Sida ay sheegeen sirdoonka Kuuriyada Koonfureed, inta badan waqtigaas wuxuu ku dhuumaaleysanayay god ku yaalla xarunta Samjiyon, oo qiyaastii 600km u jirta caasimadda Pyongyang.

Dhanka kale, wiilkiisa Kim Jong Un kama uusan fogaan muuqaalka dadweynaha, xitaa kadib markii hoggaamiyaha sare ee Iiraan Ali Khamenei lagu dilay weerarro.

Jawaabtaas kala duwan waxay muujinaysaa kalsoonida sii kordheysa ee Waqooyiga Kuuriya ku qabto awooddeeda, sida uu sheegay Jang Yong-seok, oo hore u ahaa agaasimaha falanqaynta Waqooyiga Kuuriya ee sirdoonka Kuuriyada Koonfureed.

"Nooc awood nukliyeer ah"

Kuuriyada Waqooyi dhab ahaantii waa dal leh hub nukliyeer. Xitaa Madaxweyne Donald Trump ayaa 2025 ku sheegay inay tahay "nooc awood nukliyeer ah" oo leh hub badan.

Warbixin 2025 ah oo uu soo saaray machadka barista nabadda caalamiga ah ayaa sheegtay in Waqooyiga Kuuriya ay leedahay qiyaastii 50 madax nukliyeer ah iyo walxo ku filan inay soo saarto ilaa 40 kale.

Bishii Luulyo 2024, Kuuriyada Koonfureed ayaa ka digtay in Waqooyiga Kuuriya ay ku jirto "marxaladaha ugu dambeeya" ee horumarinta hub nukliyeer si farsamo leh, kaas oo leh masaafo gaaban oo loogu talagalay isticmaalka goobta dagaalka.

Sannadkii hore, madaxweynaha Kuuriyada Koonfureed Lee Jae Myung ayaa sidoo kale sheegay in Waqooyiga Kuuriya ay ku dhowdahay horumarinta gantaal qaaradaha isaga gudba oo qaadi kara hub nukliyeer ah kuna dhici kara gudaha Mareykanka, inkasta oo weli la is weydiinayo saxnaanta hagitaankiisa iyo awooddiisa ilaalinta madaxa nukliyeerka marka uu dib ugu soo laabanayo dhulka.

Hay'adda tamarta caalamiga IAEA ayaa sheegtay in Iiraan ay leedahay "hamiga barnaamij nukliyeer oo aad u weyn ," balse aysan arkin caddeyn muujinaysa "barnaamij nidaamsan oo lagu sameynayo hub nukliyeer."

Kadib heshiiskii nukliyeerka ee 2015, Iiraan waxay ogolaatay xaddidaadyo dheeri ah oo ku saabsan kobcinta yuraaniyoomta. IAEA sidoo kale waa la ballaariyay, taas oo gacan ka geysatay in la gaabiyo barnaamijka nukliyeerka Iiraan, sida uu sheegay khabiir Jang Ji-hyang.

Laakiin kadib markii Donald Trump uu si keligiis ah uga baxay heshiiska 2018, Iiraan ayaa bilowday inay xaddido gelitaanka IAEA ee xarumaheeda nukliyeerka.

Hay'adda ayaa warbixin qarsoodi ah ku sheegtay in Iiraan ay joojisay dhammaan wada-shaqayntii kadib dagaalkeedii aay la gashay Israa'iil bishii Juun 2025.

Dhanka kale, Waqooyiga Kuuriya ayaa samaysay tijaabadeedii ugu horreysay ee nukliyeer 2006, waxayna saddex sano kadib ka saartay dhammaan kormeerayaashii IAEA. Tan iyo markaas waxay samaysay shan tijaabo oo kale, tii ugu dambeysayna waxay dhacday 2017.

Wakhtigaas, Waqooyiga Kuuriya waxay doonaysay inay la xiriirto Mareykanka, taas oo keentay laba kulan oo taariikhi ah oo dhex maray hoggaamiyeyaasha labada dal 2018 iyo 2019. Kim Jong Un wuxuu rabay in la qaado cunaqabateynta caalamiga ah, wuxuuna soo jeediyay in la burburiyo xarunta nukliyeerka Yongbyon. Laakiin Donald Trump wuxuu rabay wax ka badan intaas, wadahadalladiina waa ay burbureen.

Hadda, Waqooyiga Kuuriya waxay u muuqataa mid kalsooni leh, maadaama dagaalka Ukraine uu usoo dhoweeyay Ruushka, oo bixiya iskaashi dhaqaale iyo militari oo aad loogu baahan yahay, sida ay sheegtay Jenny Town oo hoggaamisa barnaamijka Kuuriya ee machadka Stimson Center.

Si kastaba, Donald Trump iyo Kim Jong Un waxay u muuqdaan inay leeyihiin xiriir wanaagsan, iyadoo madaxweynaha Mareykanka uu amaanay dhiggiisa Waqooyiga Kuuriya xitaa sanadkii hore.

Kim wuxuu aqoonsan yahay "fursado gaar ah marka lala macaamilayo Trump," balse ma sameyn doono "tanaasulo si uu dib ugu soo nooleeyo xiriirkaas," sida ay sheegtay Town.

Si kastaba, Waqooyiga Kuuriya si toos ah uma weerarin Trump markii ay cambaareysay dagaalka Iiraan. Intii lagu jiray shirkii xisbiga bishii hore, waxay sheegtay inay ilaalin doonto xiriir wanaagsan oo ay la leedahay Mareykanka haddii la ixtiraamo heerkeeda—taas oo macnaheedu yahay inay weli furan tahay albaabka wadahadalka.

Shiinaha, Ruushka iyo "la-haystayaal nukliyeer"

Juqraafiyaddu waxa ay u janjeertaa Waqooyiga Kuuriya—waxay xuduud la leedahay Shiinaha, oo u arka difaac muhiim ah oo ka dhan ah Mareykanka iyo xulafadiisa sida Kuuriyada Koonfureed. Haddii nidaamka Waqooyiga Kuuriya burburo, Shiinaha wuxuu wajihi karaa qulqul qaxooti badan.

Sababtaas awgeed, xiriirka labada dal ee shuuciga ah waxaa taariikh ahaan lagu tilmaamay inuu yahay mid "sida bushimaha iyo ilkaha isugu dhow." Tan iyo 1961, Shiinaha wuxuu ballan qaaday inuu difaaci doono Waqooyiga Kuuriya haddii la soo weeraro.

Taasi micnaheedu ma aha in Shiinaha uu had iyo jeer u arko Waqooyiga Kuuriya saaxiib qumman, maadaama hubkeeda nukliyeer ee sii kordhaya uu khalkhal gelinayo gobolka. Sidoo kale, Shiinaha laga yaabee inuusan ku faraxsanayn xiriirka sii xoogeysanaya ee u dhexeeya Waqooyiga Kuuriya iyo Ruushka, gaar ahaan kadib heshiis difaac oo ay saxiixeen 2024.

Si kastaba, Waqooyiga Kuuriya ayaa u leh muhiimad istaraatiiji ah oo weyn Shiinaha, waxaana Kim Jong Un si fiican uga warqabaa arrintan.

Sidoo kale, Waqooyiga Kuuriya waxay Kuuriyada Koonfureed iyo Japan ka dhigtaa "la-haystayaal nukliyeer" sababtuna ay tahay masaafada u dhow.

Labada Kuuriya waxaa kala qaybiya aagga milatariga ka caaggan oo dhererkiisu yahay qiyaastii 250km, ballaciisuna yahay 4km, iyadoo caasimadahoodu ay isu jiraan qiyaastii 200km.

Taasi waxay ka dhigan tahay in aagga weyn ee Seoul—oo ay ku jiraan Incheon iyo gobolka Gyeonggi—uu si toos ah u gaari karo weerar ka yimaada Waqooyiga Kuuriya.

Japan sidoo kale waxay ku jirtaa masaafad weerar toos ah, waxaana Waqooyiga Kuuriya si joogto ah ugu ridaa gantaallo badda Japan inta lagu jiro tijaabooyinka.

Labadan dal ee Aasiya waxay martigeliyaan qiyaastii 80,000 askari oo Mareykan ah, halka Bariga Dhexe ay joogaan ku dhawaad 50,000 askari oo Mareykan ah.

Dagaalka Iiraan wuxuu u muuqdaa inuu ku reebay Kim Jong Un aragti xooggan oo ah in Ali Khamenei uu ahaa "mid aan awood lahayn sababtoo ah ma uusan lahayn hub nukliyeer," iyo in wadahadal lala galo Mareykanka uusan dammaanad qaadi karin badbaadada nidaamka.

Falanqeeyayaashu way ku raacsan yihiin arrintan. Waqooyiga Kuuriya waxay soo martay dhibaatooyin badan si ay u hesho awood ka hortag nukliyeer, balse xaaladaha sidan oo kale ah, Kim Jong Un wuxuu u badan yahay inuu aaminsan yahay inuu go'aan sax ah qaatay—maadaama weerar lagu qaado dal leh hub nukliyeer uu noqdo mid khatar aad u weyn leh oo aan si fudud loo weerari karin.