Kutoka vita vya Iraq hadi Iran je makosa ya zamani yanajirudia?

Sanamu ya Saddam Hussein iliyoko katikati ya mji mkuu wa Iraq, Baghdad, ilibomolewa Aprili 9, 2003.

Bamba la chuma kwenye msingi wa sanamu hiyo liling'olewa na jukwaa la marumaru ambalo sanamu hiyo ilisimama lilivunjwa kwa nyundo.

Hapo awali, raia wa Iraq walijaribu kuiangusha. Walipanda juu ya sanamu hiyo ili kuweka kitanzi shingoni mwake, lakini hawakufanikiwa.

Hatimaye, wanajeshi wa Marekani walilazimika kutumia gari la kivita kubomoa sanamu hii kubwa.

Ilikuwa wakati ulioashiria mpito wa madaraka nchini Iraq, baada ya vikosi vya Marekani na washirika kuanzisha uvamizi wao siku 20 tu zilizopita.

Shambulio hilo lilianza kwa mabomu makubwa na makombora ya meli yalitumika kumuua Rais wa Iraq, Saddam Hussein.

Wiki tatu baada ya kuangushwa kwa sanamu ya Saddam Hussein, Rais wa Marekani George W. Bush alisimama chini ya bango lililoandikwa "Dhamira Imetimizwa" kwenye meli ya Marekani iliyokuwa imetia nanga pwani ya California.

Lakini kwa kweli, misheni hii haikuwa kamili kabisa. Sasa, kivuli cha vita hivyo vya Iraq kinaonekana kwenye mzozo wa sasa na Iran.

Ilikuwa vita vilivyoacha makovu makubwa nchini Iraq kwa sababu vilisababisha mlolongo wa matukio ambayo hakuna mtu aliyetarajia.

Vita hivyo vilisababisha vifo na uharibifu. Makadirio yanaonesha kuwa watu 461,000 walikufa nchini Iraq kati ya mwaka 2003 na 2011, na vita hivyo viliigharimu Marekani dola trilioni 3.

Leo, Marekani imeanzisha vita katika eneo hili ambalo watu wengi wanaliita 'Vita ya Kupenda'.

Wakati huu, vita hivyo vinapiganwa dhidi ya jirani wa Iraq, Iran. Hakika kuna kufanana kwa kiasi kikubwa kwa vita hivi viwili, lakini pia kuna tofauti kubwa zinazotuonesha jinsi dunia ilivyobadilika tangu wakati huo.

Kusudi ni nini?

Marekani ilikuwa na malengo kadhaa yanayohusiana ya kuivamia Iraq, ambayo baadhi yake hayakutambuliwa hadharani wakati huo.

Lakini kiini chake kilikuwa hamu ya mabadiliko ya utawala. Baadhi ya watu waliokuwa karibu na Rais wa Marekani wa wakati huo George W. Bush waliona Vita vya Ghuba vya 1991 havikuwa vimekamilika.

Saddam Hussein alifukuzwa kutoka Kuwait katika vita hivi lakini aliendelea kuwa madarakani.

Hili huenda lilikuwa la binafsi zaidi kwa Rais Bush kwa sababu baba yake, Rais George H.W. Bush, aliongoza kampeni ya 1991 iliyofuata njama ya Saddam Hussein ya kumuua.

Pia kulikuwa na baadhi ya watu walioamini kwamba mabadiliko ya madaraka yalikuwa ya haki kwa msingi wa haki za binadamu.

Hawa walitaka kupinduliwa kwa Hussein kwa sababu waliamini Saddam Hussein alikuwa amefanya vurugu mbaya dhidi ya watu wake. Walidai kwamba Hussein hata alitumia silaha za kemikali dhidi ya raia wa Kikurdi katika miaka ya 1980.

Uingereza imeiunga mkono tangu miaka ya 1990, chini ya Tony Blair, wakati Uingereza iliingilia Balkan ili kuzuia umwagaji damu huko Kosovo.

Wairaqi wanaoishi nje ya Iraq pia walichukia utawala wa Saddam Hussein na walitaka nafasi kwa mustakabali wa nchi yao.

Kisha kulikuwa na 'wahafidhina wapya' ambao walitaka kuunda upya Mashariki ya Kati, kuleta demokrasia katika eneo hilo na kuwaondoa madikteta waliokuwa maadui wa Marekani.

Wengine walisema, "Kwanza Baghdad, kisha Tehran." Hii pia inatumika kama ukumbusho wa muda mrefu ambao Iran imekuwa kwenye ajenda.

Mashambulizi ya Septemba 11, 2001 dhidi ya Marekani yaliwaua watu 2,977. Kufuatia hili, watu wenye msimamo mkali nchini Marekani walitaka kurejeshwa kwa nguvu ya kuzuia Marekani ili kuonesha ulimwengu kile ilichoweza kufanya.

Mashambulizi ya 9/11 ya Al Qaeda dhidi ya Marekani yalibadilisha hesabu kuhusu kiwango cha uharibifu ambacho mashambulizi hayo yangeweza kusababisha kwa Marekani na washirika wake.

Muda mfupi baadaye Iraq ikawa juu ya ajenda ya Marekani baada ya mashambulizi haya, ingawa haikuwa na jukumu lolote ndani yake.

Sio tu hili, mwisho wa serikali ya Taliban nchini Afghanistan mwaka wa 2001 pia uliongeza imani ya Marekani katika kile ambacho inaweza kufanya.

Marekani ilivamia Afghanistan ndani ya miezi michache baada ya mashambulizi ya 9/11. Lakini hatimaye, madhumuni ya Vita vya Iraq yalizunguka kitu kingine.

Hizi zilijumuisha uwezo wa silaha za maangamizi ya halaiki nchini Iraq, mipango ya kutengeneza silaha za nyuklia, kemikali, na kibaiolojia, pamoja na uwezo wa makombora.

Na ilipokuja kwa umma wa Uingereza na Marekani, kusisitiza hatari inayotokana na silaha hizi ilikuwa njia rahisi zaidi ya kujenga usaidizi wa umma kwa hatua za kijeshi.

Katika ngazi ya kimataifa, kushindwa kwa Iraq kufuata maazimio ya Umoja wa Mataifa kuhusu silaha zake pia kulitoa njia ya kuhalalisha vita.

Hata hivyo, silaha hazikuwa sababu halisi kamwe, kama Luis Rueda, mkuu wa Kundi la Operesheni la CIA la Iraq wakati huo, alivyoelezea baadaye.

Lewis alisema, "Tungeivamia Iraq hata kama Saddam Hussein angekuwa na silaha zisizo na madhara kama manati tungesema, 'Loo, atakutoa macho, tumwondoe.'"

Kwanini Iran ilishambuliwa?

Shambulio la sasa dhidi ya Iran pia linaonekana kusababishwa utata kuhusu malengo: kudhoofisha jeshi la Iran, kuzuia utengenezaji wa silaha za maangamizi, na kuwaunga mkono Wairani wa kawaida wanaokabiliwa na vurugu mikononi mwa utawala.

Watu wanaohusishwa na utawala wa Trump wametaja sababu hizi zote za shambulio la Iran.

Kwa njia nyingi, ilikuwa mashambulizi ya Hamas dhidi ya Israeli mnamo Oktoba 7, 2023, ambayo yalianzisha mchakato wa kubadilisha mawazo nchini Marekani kuhusu kile kinachoweza kufanywa na Iran kwa sababu hamu ya hatari ya Israeli ilikuwa imebadilika.

Ilianza kulenga Iran na vikundi vyake vya uwakilishi. Hatua hii ya Israeli imefungua mlango kwa Marekani.

Lakini wakati huu nchini Marekani, hakujakuwa na jaribio la kutatua hadharani shauku zinazokinzana za kuchukua hatua.

Kwa kweli, Rais wa Marekani Donald Trump mwenyewe mara nyingi ameonekana kuyumba kuhusu Iran.

Hata hivyo, inategemea anazungumza na nani na siku gani.

Safari hii, hakujakuwa na jaribio la "kuinadi vita" kwa umma wa Marekani. Mchakato huu ulichukua miezi kadhaa wakati wa Vita vya Iraq. Pia hakukuwa na jaribio la kutafuta uhalali wa kimataifa kupitia Umoja wa Mataifa kabla ya kushambulia Iran.

Hata hivyo, mwaka wa 2003, kabla ya uvamizi wa Iraq, kulikuwa na majadiliano yasiyoisha kuhusu ni nchi gani zinaweza kuunga mkono hatua za kijeshi.

Wakati huu, Umoja wa Mataifa na sheria za kimataifa zinaonekana kutokuwa na umuhimu kwa wale wanaoamua vita.

Haya yote yanafichua ulimwengu tofauti.

Ulimwengu ambao utaratibu wa zamani wa kimataifa umeporomoka na ambapo rais asiye imara haoni haja ya kutatua masuala mbalimbali au kutoa sababu ya busara ya matendo yake.

Jukumu la Uingereza na washirika

Mnamo 2003, Marekani ilienda vitani pamoja na washirika wake, hasa Uingereza. Waziri Mkuu wa Uingereza Tony Blair alisimama na Rais Bush wakati wa maandalizi ya vita. Katika majira ya joto ya 2002, Blair alimwandikia barua binafsi, akisema kwamba atasimama na kiongozi wa Marekani "bila kujali." Barua hii ilisambazwa sana.

"Nilipokuwa waziri mkuu, hakukuwa na shaka kuhusu nani wa kumwita kwanza, iwe ni Rais Clinton au Bush," aliniambia katika mahojiano ya kuadhimisha miaka 20 ya uvamizi wa Iraq.

Lakini baadhi ya washirika wa karibu wa Blair walikuwa na wasiwasi kuhusu kujitolea kwake. Waziri wake wa Mambo ya Nje wa wakati huo, Jack Straw, baadaye alieleza kwamba halikuwa wazo zuri.

Na wakosoaji wanahoji ni ushawishi kiasi gani Blair aliweza kupata. Aliishawishi Marekani kutafuta idhini ya Umoja wa Mataifa kabla ya kuivamia Iraq.

Mnamo 2003, alisema, "Hapa ndipo unapopaswa kufanya maamuzi haya kama waziri mkuu wakati huo. Walikuwa wakinipa njia ya kutoka kwa sababu walihisi huruma kwa hali ngumu ya kisiasa niliyokuwa nayo, lakini ... ingekuwa na athari kubwa kwenye uhusiano."

Na kwa kweli, gharama ya kisiasa kwao ilikuwa kubwa sana kwa sababu silaha za uharibifu mkubwa ambazo walikuwa wamejenga msingi wao hazikuwepo.

Hili halikumharibu tu Tony Blair bali pia lilipunguza imani ya umma kwa kile walichokuwa wakiambiwa. Waziri wa zamani wa Mambo ya Nje wa Uingereza Jack Straw alisema, "Ilipunguza imani katika maisha ya wanasiasa. Sina shaka kuhusu hilo."

Rais Obama aliingia madarakani akiwa na nia ya wazi ya kutoshiriki katika uingiliaji kati kama huo tena. Cha kushangaza, Rais Trump alitaka vivyo hivyo.

Wakati huu, Marekani imefanya kazi na Israel kushambulia Iran, badala ya Uingereza au washirika wengine. Waziri Mkuu wa Uingereza Keir Starmer ameamua kujitenga na Marekani.

Hapo awali Starmer alikataa kuruhusu matumizi ya kambi za Uingereza wakati wa shambulio dhidi ya Iran. Hata hivyo, Starmer baadaye aliruhusu matumizi ya kambi za kijeshi za Uingereza kwa madhumuni ya "ulinzi".

Hii inaweza kuwa kutokana na kumbukumbu za Iraq kwa Chama cha Labour kilichokuwa kimevurugika, lakini pia inaonesha ni kiasi gani cha ushawishi halisi ambacho Starmer anaweza kuwa nacho kwa Trump.

Swali la kina zaidi ni jinsi Uingereza na Marekani zinavyotengana. Hata hivyo, maafisa wanaofanya kazi katika uhusiano wa usalama na ujasusi wanaamini uhusiano wa nchi hizo mbili unabaki kuwa wa karibu.

Ni nini kitakachofuata?

Urithi wa Iraq pia uko wazi sana kwani viongozi wa Marekani wanafanya kazi kwa bidii kuonesha mgogoro wa sasa kama tofauti na Iraq. Waziri wa Ulinzi wa Marekani Pete Hegseth amekuwa wazi kwamba Iran imejitenga na Iraq na kwamba mgogoro huu hautageuka kuwa "vita vya muda mrefu."

Kipengele kimoja cha hili ni kwamba ingawa Marekani inazungumzia mabadiliko ya utawala wakati huu, bado haijatuma wanajeshi wa ardhini kufanya hivyo. Wakati wa Vita vya Iraq mwaka wa 2003, Marekani ilituma wanajeshi wapatao 150,000.

Lakini Marekani ina mwelekeo wa kuepuka kujitolea kijeshi kama ilivyofanya Iraq. Hii imepunguza chaguzi zake. Hata hivyo, ni vigumu sana kufanya mabadiliko ya utawala kutoka angani pekee bila kushirikiana na aina fulani ya kikosi cha waasi ardhini.

Kuna mazungumzo ya kuwapa Wakurdi silaha ili kupigana na serikali ya Iran. Vikosi hivi vya Wakurdi vilikuwa na jukumu mwaka wa 2003, lakini vilifanya hivyo dhidi ya kikosi kikubwa zaidi kutoka Marekani na washirika wake.

Ushindi wa awali mwaka 2003 ulifuatiwa na 'uvamizi' wa muda mrefu huku uasi na vita vya wenyewe kwa wenyewe vikiendelea nchini Iraq.

Marekani haitaki kunaswa katika hali hiyo tena, lakini tatizo ni kwamba baadhi ya malengo yake mapana zaidi yanaweza kuwa magumu kufikiwa bila kujitolea zaidi.