Pentref yn plannu miloedd o goed i geisio lleihau effaith llifogydd

Ym mis Mehefin 2012, cwympodd gwerth mis o law ar rannau o Geredigion mewn 24 awr.

Yn sgil y glaw daeth llifogydd a drodd ffyrdd yn llynnoedd. Cafodd pobl eu hachub gan hofrennydd o barc carafannau ac roedd difrod helaeth i gartrefi.

Yn Nhal-y-bont, aeth y dŵr i 27 o dai pan orlifodd afonydd Leri a Cheulan.

Tra bod Cyngor Ceredigion yn bwriadu cydweithio â'r gymuned ar gynllun amddiffyn llifogydd, mae nifer o bobl leol yn ceisio lleihau'r risg o lifogydd trwy eu hymdrechion eu hunain.

Ar ddiwrnod sych ym mis Mawrth 2026 mae 10 o wirfoddolwyr yn plannu coed celyn, cyll a chriafol yn y bryniau uwchben Tal-y-bont.

Mae cannoedd o goed yn mynd i'r ddaear mewn diwrnod, a degau o filoedd wedi'u plannu yn y blynyddoedd diwethaf.

Mae'r gwaith plannu yn cael ei gydlynu gan Linda Denton sy'n dweud mai'r targed yw plannu 12,000 o goed erbyn diwedd mis Mawrth.

"Dyna'r mwyaf ry'n ni wedi plannu mewn blwyddyn. Dechreuon ni gyda'r nod o blannu 2000 o goed yn y gaeaf cyntaf. Fe wnaethon ni tua 8,000.

"Ry'n ni wedi cynyddu'n raddol ers hynny. Felly ry'n ni bellach wedi gwneud pum gaeaf a 50,000 o goed."

Daeth y syniad i blannu coed ar ôl llifogydd 2012 pan ffurfiodd pobl leol grŵp o'r enw 'Y Llifogwyr'.

Mae Arthur Dafis yn un o'r aelodau gwreiddiol. Cafodd ei ddeffro am 03:30 ar ddiwrnod y llifogydd gan sŵn y dŵr y tu allan, ac o fewn ychydig funudau roedd tua wyth modfedd yn llifo drwy'r tŷ, meddai.

Dywedodd fod y dŵr yn llifo drwy'r pentref o'r ddwy afon, y Leri a'r Ceulan, gyda'r dyffrynnoedd yn ymateb yn "gyflym iawn" i law trwm.

Ychwanegodd fod y gwaith plannu wedi "deillio o drafodaethau'r grŵp cymunedol, ac mae'n werthfawr oherwydd mae'n cynnig un o nifer o atebion posib all arafu llif y dŵr mewn glaw trwm oddi ar y tir lawr i'r afonydd."

Mae pobl yn ceisio gwneud yr hyn y gallan nhw i geisio amddiffyn y pentref yn y tymor hir.

Maen nhw'n cwrdd bob wythnos ym mhob tywydd, gan blannu ar dir 1,000 o droedfeddi uwchlaw lefel y môr.

"Da ni wedi cael eira weithiau" meddai Linda Denton "ond mae'n eitha neis bod allan mewn tywydd diddorol. Glaw yw'r peth sy'n gwneud ni'n ddiflas.

"Y rheswm am ddechrau oedd i drio ffeindio ffordd o helpu yn erbyn y risg o lifogydd. Mae rhai pobl oedd wedi cael eu llifogi wedi helpu ni."

Coed Cadw sy'n darparu'r coed brodorol ar gyfer plannu – gyda chyllid gan Loteri Cod Post y Bobl - ac yn ariannu rôl Linda Denton fel cydlynydd.

Er bydd blynyddoedd yn pasio cyn bod y coed bach yn rhai aeddfed, dywedodd Llinos Humphreys o Goed Cadw eu bod yn gallu cael effaith wrth dyfu: "Maen nhw'n mynd i wneud gwahaniaeth unwaith maen nhw yn y ddaear.

"Mae gwreiddiau'r coed newydd yn dechrau gweithio yn syth, ac yn sugno dŵr mewn i'r ddaear."

Mae'r gwirfoddolwyr yn plannu ar dir sy'n eiddo i'r ffermwr Rhodri Lloyd-Williams, a oedd wedi bod yn plannu coed ar ei dir ers blynyddoedd cyn dechrau cydweithio gyda'r gwirfoddolwyr.

"O'n ni'n (plannu), just fi a Mam a Dad. Felly mae hi bach yn wahanol cael pobl mewn yn helpu, achos mae'n gwneud gwahaniaeth mawr.

"Os ti ar ben dy hunan a ti'n plannu 500 o goed mewn diwrnod ti'n meddwl bod ti'n hedfan. Ond efo rhain (y gwirfoddolwyr) yn dod mas am gwpwl o oriau, ti'n gallu plannu dros 1,000."

Mae Rhodri yn amcangyfrif bod mwy na 100,000 o goed wedi'u plannu ar y fferm ers y flwyddyn 2000.

Yn wreiddiol, rhesymau amaethyddol oedd ganddo am blannu coed – i greu mwy o gysgod ar gyfer y stoc. Ond hefyd mae Rhodri yn gobeithio y bydd y coed, ymhen amser, yn cyfrannu at leihau llif dŵr i lawr i Dal-y-Bont.

"Ar ôl iddyn nhw wneud bach o edrych mewn i'r peth, ro'n nhw wedi sylweddoli falle os ti'n plannu coed ar y llechwedd, arafu llif y dŵr lawr y mynydd, falle all hwnna wneud gwahaniaeth yn y dyfodol."

Mae'r gwirfoddolwyr hefyd wedi adeiladu nifer o argaeau bach ar draws nentydd sy'n llifo i afon Leri. Mae'r argaeau wedi'u gwneud o ddwy linell o stanciau helyg byw, gyda brigau rhydd wedi'u gosod rhyngddynt.

"Mae'r argaeau yma yn rhywbeth eithaf newydd", meddai Linda Denton.

"Mae helyg yn adnabyddus am sut mae'n amsugno dŵr. Y rheswm pam ddechreuon ni wneud hyn yn y lle cyntaf oedd oherwydd llif y dŵr, ond yna mae ganddo'r holl fanteision eraill hefyd ar gyfer bioamrywiaeth."

Adeiladodd y gwirfoddolwyr yr argae cyntaf ar ddechrau 2025 - flwyddyn yn ddiweddarach, dywed Linda ei fod yn gwneud yr hyn ro'n nhw wedi gobeithio y byddai'n gwneud.

"Allwn ni ddim dweud ei fod yn gwneud gwahaniaeth i lefel yr afon - byddai angen llawer ohonyn nhw (ar gyfer hynny). Ond mae'r un yma yn gweithio. Mae'n dal rhywfaint o ddŵr yn ôl, ac mae'n creu ecosystem wlyb tu ôl iddo."

Dywedodd Llinos Humphreys o Goed Cadw ei fod yn ddull y mae'r sefydliad yn ei ddefnyddio mewn llefydd eraill a bod effaith yr argaeau yn cael ei monitro.

"Ni'n gweithio gyda prifysgol a timau cadwraeth sy'n rhoi ambell i ddull mewn lle i edrych arno fe - gwahanol 'experiments' fel bod nhw'n gallu gweld faint o ddŵr sy'n mynd lawr."

Mae Dr Hywel Griffiths, o adran daearyddiaeth ffisegol Prifysgol Aberystwyth, yn arbenigo ar afonydd a sut maen nhw'n ymateb i newid amgylcheddol. Dywedodd fod tystiolaeth bod plannu coed yn gallu cael effaith ar leihau llifogydd ac arafu llif dŵr.

Mae ystadegau'n dangos bod Cymru – fel gweddill y DU – yn profi lefelau uwch na'r cyfartaledd o law.

Dywed y Swyddfa Dywydd fod Hydref 2025 yn nodedig o wlyb yng Nghymru gyda glawiad 137% o'r cyfartaledd hirdymor, gan ei wneud y 10fed hydref gwlypaf ers 1836.

Dywedodd llefarydd ar ran Cyngor Ceredigion, sy'n gyfrifol am fesurau atal llifogydd yn Nhal-y-bont, fod y cyngor yn "yn cydnabod ac yn croesawu'r ymdrechion sylweddol a wnaed gan gymuned Tal-y-bont."

Mae'r Cyngor wedi sicrhau cyllid gan Lywodraeth Cymru er mwyn paratoi achos busnes a dyluniad manwl ar gyfer cynllun amddiffyn llifogydd yn yr ardal.

Dywedodd Keith Ivens, rheolwr gweithrediadau perygl llifogydd Cyfoeth Naturiol Cymru y bydd gwarchod rhag llifogydd mewn lle fel Tal-y-bont yn heriol, gan fod afonydd serth sy'n llifo'n gyflym iawn gerllaw.

"Ni ellir atal llifogydd", meddai Mr Ivens "ond mae atebion sy'n seiliedig ar natur fel y rhai a gyflawnir gan y grŵp gwirfoddol yn anelu at leihau difrifoldeb llifogydd sy'n golygu, trwy gyfuno hyn â mesurau gwydnwch eiddo gwych, y gall cymunedau wella'n gyflymach."

Mae'r cyfnod plannu presennol yn dod i ben ddiwedd Mawrth ond dywedodd Linda Denton y bydd y gwirfoddolwyr yn cwrdd eto i blannu mwy ddiwedd y flwyddyn.

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.