ایا ایراني توغندي اروپا ته رسېدلی شي؟

د هند په سمندر د "ډیګو ګارسیا" ټاپو کې د بریتانیا او متحده ایالاتو ګډې پوځي اډې ته د تهران له لوري د لیرې واټن ویشتونکو بالستیک توغندیو توغول، په منځني ختیځ کې د جګړې د احتمالي پراخېدو په اړه پوښتنې راپورته کړې دي.

که څه هم دا توغندي "پخپلو ټاکل شویو موخو نه دي لګېدلي"، خو د اسرائیل پوځ ویلي چې د جګړې له پیل راهیسې دا لومړی ځل دی چې په دې کچه واټن ویشتونکي توغندي کارول کېږي.

تهران تر اوسه په رسمي ډول د دې توغندیو توغول نه دي تایید کړي، او ایراني رسنیو یوازې د بهرنیو رسنیو راپورونه نقل کړي دي.

کارپوهان د دې برید پایلې څېړي چې "خپلې موخې یې نه دي ترلاسه کړي" او دا چې دا برید د راتلونکو موخو د دایرې د پراخېدو لپاره څه معنا لرلی شي.

دې ترڅ کې دا پوښتنه راپورته کېږي چې ایا د برلین، پاریس او لندن په څېر اروپايي پلازمېنې په راتلونکي کې د ایران د توغندیو نښه ده که نه؟

د بریتانیا حکومت یوه وزیر وویل، داسې هیڅ "ارزونې نشته" چې د اسرائیل د پوځ هغه ادعا تایید کړي چې ګواکې ایران لندن ته د رسېدو جوګه لیرې واټن ویشتونکي توغندي ولري.

د بي بي سي فارسي څانګې غونچه حبیبي زاد وايي، د ایران د توغندیو پروګرام له کلونو راهیسې تر نړیوال څارن لاندې دی. تهران ټینګار کوي چې د توغندیو پراختیا یې د دفاع او مخنیوي په اډانه کې ده، خو ګوتنیونکي بیا پر دې باور دي چې په لیرې واټن ویشتونکو توغندیو کې پرمختګ د سیمې د امنیتي وړتیاو پر انډول اغېزه کولی شي.

دا پېښه په داسې حال کې رامنځته کېږي چې لا یوه میاشت نه ده تیره شوې چې د ایران د اټومي پروګرام په اړه د اندېښنو د حل لپاره خبرې اترې روانې وې، او تمه کېده چې نور پړاوونه به هم ترسره شي، خو تر هغه وړاندې اسرائیلو او متحده ایالاتو خپل وروستی برید ترسره کړ.

د چاګوس ټاپوګان، چې ډیګو ګارسیا ټاپو هم په کې دی او د امریکا او بریتانیا ګډه پوځي اډه پکې موقعیت لري، له ایرانه شاوخوا ۳۸۰۰ کیلومتره لرې پراته دي.

وال سټریټ ژورنال او سي این این د امریکايي چارواکو له قوله چې نومونه یې نه دي یاد شوي د بالستیک توغندیو د توغولو خبر ورکړی او ویلي یې دي چې هیڅ یو توغندی هدف ته نه دی رسیدلی. راپورونه وايي چې یو توغندی د الوتنې پر مهال له تخنیکي ستونزې سره مخ شو، او بل هغه یې د امریکايي جنګي بېړۍ لخوا ونیول شنډ شو.

بي بي سي ارزولې چې دا معلومات کره دي.

تر دې پېښې وروسته، د اسرائیلو پوځ وویل چې په اروپا، اسیا او افریقا کې ډېر ښارونه اوس د ایران د توغندیو په واټن کې دي. دوی زیاته کړه چې تېر کال یې خبرداری ورکړی و چې تهران د لا لیرې واټن ویشتونکو توغندیو د جوړولو هڅه کوي.

د اسرائیلو د پوځ لوی درستیز ایال زمیر، په هغه ویډیو کې چې د چاګوس ټاپوګانو ته د توغندیو له توغولو وروسته خپره شوه، وویل چې ایران دوه پړاوییز بالستیک توغندی توغولی چې واټن یې شاوخوا ۴۰۰۰ کیلومترو ته رسېږي. د هغه په وینا، دا واټن د برلین، پاریس او روم په څېر اروپايي پلازمېنې د ګواښ په سیمه کې راولي.

بلخوا، پوځي کارپوه او د بریتانیا د ګډو ځواکونو پخواني قومندان جنرال سر ریچارډ بارونز بي بي سي ته وویل، دې پرمختګونو د ایران د توغندیو د واټن په اړه د اټکلونو بیا ارزونې ته لاره هواره کړې ده. هغه زیاته کړه: "پخوا داسې انګېرل کېده چې د ایران د توغندیو واټن شاوخوا ۲۰۰۰ کیلومتره دی، په داسې حال کې چې تر ډیګو ګارسیا پورې واټن شاوخوا ۳۸۰۰ کیلومتره دی."

تر اوسه ایران ویل چې دوی د خپل بالستیک توغندیو د واټن لپاره په خپله خوښه یو حد ټاکلی، چې له ۱۲۴۰ میله (۲۰۰۰ کیلومتره) زیاتېږي. د دې معنا دا وه چې اسرائیل د ایران د توغندیو په واټن کې و، خو اروپا ترې بهر پاتې وه.

د ایران مذهبي مشر ایت الله علي خامنه اي په ۲۰۲۱ کال کې ویلي وو چې دا پرېکړه یو سیاسي غوراوی و، نه د توغندیو په جوړولو کې د تخنیکي محدودیتونو پایله. هغه زیاته کړې وه چې دا پریکړه د پوځي قومندانانو او سپاه پاسداران له مخالفت سره سره شوې وه. د هغه وخت د راپورونو له مخې، موخه دا وه چې پر اسرائیل د برید وړتیا وساتل شي خو اروپا ونه پارول شي.

تېر کال په سپتمبر کې، یوه ایراني استازي دولتي ټلویزیون ته وویل چې سپاه پاسداران په بریالیتوب سره د یوې لوی وچې ویشتونکی بالستیک توغندی ازمویلی، خو د توغندي د واټن په اړه یې ډېر معلومات ورنه کړل.

ایراني توغندي تر کومه ځایه رسیدلی شي؟

امریکايي چارواکو تل ویلي چې د ایران فضايي پروګرام تهران ته د داسې ټیکنالوژۍ د پراختیا موکه ورکړې چې د براعظم ویشتونکو بالستیک توغندیو په جوړولو کې کارول کېدلی شي. ځینې شنونکي له دې ارزونې سره همغږي دي.

په لندن کې د "رویال یونایټډ سروسیز انسټیټیوټ" پخوانۍ مشرې ډاکټرې کارین فون هیپل بي بي سي ته وویل: "که وانګېرو چې توغندي ډیګو ګارسیا ته رسیدلي وي... نو ایرانیان د داسې لو واټن ویشتونکو توغندیو په جوړولو هم بوخت دي چې واټن یې ۱۰ زره کیلومترو ته رسېدلی شي، که څه هم موږ تر اوسه د هغوی عملي کارونه نه ده لیدلې."

دا پر دې معنا ده چې له ایرانه توغول شوي توغندي په تیوریکي ډول د متحده ایالاتو خاورې ته هم رسېدلی شي.

کتونکي پر دې باور دي چې د هند په سمندر کې د برید هڅې ښيي چې د توغندیو پر واټن د ایران لخوا لګول شوی پخوانی حد نور له منځه تللی دی.

خو ځینې بیا شک لري چې دا توغندي دې هدف ته د رسېدو وړتیا ولري، ان که مخه یې هم ونه نیول شي. د بریتانیا د هستوګنې وزیر سټیو ریډ بي بي سي ته وویل: "داسې کومه ځانګړې ارزونه نشته چې وښيي ایران بریتانیا په نښه کوي، یا دا چې که وغواړي نو دا وړتیا لري."

په دې اړه هم پوښتنې شته چې ایا ایران په حقیقت کې د لیرې واټن بریدونو لپاره اړینه عملیاتي ټیکنالوژي، لکه په اوږده واټن کې د توغندیو لارښود او کنټرول، تر لاسه کړې ده که نه.

ځینې شنونکي پر دې باور دي چې دا ګام یو رواني اړخ هم لري. تهران ښايي د هدفونو ویشتلو نیت نه درلود، دا چې غوښتل یې د خپلې وړتیا ښودلو له لارې یو روښانه پیغام واستوي.

د اسرائیلو د پوځ پخواني استخباراتي افسر ډاني سیټرینوویچ وویل: "دا پر دې معنا نه ده چې دوی به سبا پر لندن یا پاریس برید وکړي، خو دا د دوی لپاره د مخنیوي ځواک پیاوړي کولو یو بل عنصر دی."

ځینې کتونکي پر دې باور دي چې د هند سمندر پېښې ته د اسرائیلو غبرګون د پراخ ملاتړ ترلاسه کولو د یوې هڅې په توګه هم تعبیرېدلی شي.

په اروپا کې د ناټو پخواني مرستیال قومندان جنرال سر ریچارډ شیریف بي بي سي ته وویل: "طبیعي ده چې اسرائیل دا ډول خبرې وکړي، ځکه د هغوی په ګټه ده چې د جګړې لمن پراخه کړي او د امریکا او اسرائیلو ترڅنګ نور هېوادونه هم په کې ښکېل کړي. باید محتاط واوسو او مقاومت یې وکړو."