Sida ay dadka Iran uga dhuuntaan xannibaadaha internet‑ka si ay ula xiriiraan qoysaskooda dibadda

Xadka u dhexeeya Iran iyo Turkey nin ayaa iibinaya adeeg ka caawiya dadka Iiraan jooga inay la xiriiraan ehelkooda ku sugan dibadda.

Sirtiisu waa laba taleefan - mid ku xiran shabakadda telefoonka ee Iiraan iyo mid ku xiran tan Turkiga. Tani waa lama huraan sababtoo ah wicitaannada caalamiga ah ee gala Iiraan waa la xannibay.

Macaamiisha ku sugan dibadda waxay wacaan telefoonkiisa Turkiga iyagoo adeegsanaya WhatsApp, ka dibna isagu wuxuu wacaa qofka ay rabaan inay la hadlaan isagoo adeegsanaya telefoonkiisa Iiraan.

Wuxuu wada hayaa labada telefoon oo iskudhow si dadka si weyn u doonaya inay maqlaan codka qoysaskooda gudaha Iiraan ay ula hadlaan.

Maadaama uu joogo xadka, ninkaas wuxuu isku mar ku xirmi karaa shabakadaha mobilada ee Turkiga iyo Iiraan.

Tani waa mid ka mid ah siyaabaha ay dadka Iiraan uga baxsanayaan xannibaadaha internet‑ka iyo telefoonka ee ay dowladdu dejisay intii uu socday dagaalka Maraykanka-Israa'iil oo isku dhinac ah iyo Iiraan - balse adeegyadaas waa qaali oo mararka qaar si fiican uma shaqeeyaan.

Wicitaanka dibadda badanaa ma shaqeeyo marka ugu horreysa, wicitaannaduna badanaa waxay soconayaan laba ama saddex daqiiqo ka hor inta aysan go'in.

Sida ay ogaatay BBC Persian, marka lagu daro khidmadaha dirista lacagta, wicitaan soconaya afar ama shan daqiiqo wuxuu ku kacayaa qiyaastii £28 ($38).

Si kastaba ha ahaatee, macaamiishu waxay u arkaan qiimo ay mudan tahay in la bixiyo.

Ava (magaceeda iyo kuwa kale oo maqaalka warbixintan ku jira waa la beddelay) waxay qorsheysay inay guursato toddobaadkan. Ninkeeda mustaqbalka wuxuu ku nool yahay Canada, wuxuuna qorsheynayay inuu u duulo Tehran si uu uga qayb galo arooska ka hor inta uusan dagaalku si lama filaan ah u joojin safarradii hawada.

"Waxaan hadda bixinayaa lacag aad u badan si aan internet ugu helo oo aan ula hadlo," ayay tiri.

Hamid sidoo kale wuxuu ku nool yahay Tehran wuxuuna aad u raadinayay siyaabo uu kula xiriiro xaaskiisa iyo ehelkiisa dibadda.

"Maalmahan waxaan isku dayay wax kasta si aan u helo xiriir," ayuu yiri. "Qiimaha iima ahayn muhiim, inkasta oo uu ahaa culays dhaqaale. Waxaan rabay oo kaliya inay dareemaan degganaansho yar."

Wuxuu isticmaalayaa shabakadda VPN (Virtual Private Network), oo awood u leh inuu ka gudbo xayiraadaha ay dowladda Iiraan ku soo rogtay internet‑ka, taas oo u oggolaanaysa dadka inay fariimo diraan ama wacaan dibadda.

Hamid wuxuu sheegay in qiimaha VPN uu "si aad ah u kordhay" oo uu gaarayo qiyaastii £15 ($20) halkii gigabyte oo xog ah — taas oo aad u badan marka la eego in mushaharka ugu yar ee bishii ee Iiraan uu yahay qiyaastii $100 — welina isgaarsiintu tahay mid "aan degganayn".

Haddii xiriirku go'o inta uu isticmaalayo VPN‑ka, xogtii uu iibsaday way lumaysaa mana la soo celin karo.

"Mar kasta oo aan xitaa muddo gaaban internet helo, waxaan fariin u diraa qof walba oo aan ka codsadaa inay ii soo diraan lambarrada qoysaskooda si aan u hubiyo xaaladdooda oo aan ugu war celiyo," ayuu yiri.

"Markaan waco hooyo oo aan xuso magaca ilmaheeda oo iga waraystay, qosolkeeda iyo farxaddeedu waxay beddelaan adduunkayga oo dhan."

Negar, oo ku nool Toronto, Canada, waxay sheegtay in qoyskeedu mararka qaarkood awoodaan inay sameeyaan wicitaanno gaaban si ay u xaqiijiyaan inay nabad qabaan, iyagoo og sida ay uga welwelsan tahay tan iyo mudaharaadyadii dhimashada sababay ee ka dhacay Iiraan bishii Janaayo.

Laakiin tani wax badan kama yareyn welwelkeeda. "Qaybta ugu xun waa inay ku jiraan duqeyn culus, haddana way i soo wacaan oo yiraahdaan: 'Waan fiicanahay, ha naga welwelin.' Taasi waa waxa i dilaya."

Shadi waxay ku nooshahay Melbourne oo Australia ah, balse guriga waalidkeed wuxuu ku yaal xaafad ka mid ah Tehran oo loo yaqaan "buulka shinnida qaniinta" Waxay ku dhowdahay bakhaar weyn oo saliid ah oo la duqeeyay 7‑dii Maarso iyo goobo kale oo muhiim ah sida Wasaaradda Difaaca.

Iyaguna waxay wararka ka ururiyaan qaraabada iyo deriska si ay ugu gudbiyaan qoysaska dibadda marka ay awoodaan inay xiriir sameeyaan.

Shadi waxay sheegtay in aabbaheed aanu socon sidii hore ka dib markii "roob madow" uu ku da'ay isaga markii la weeraray bakhaarka saliidda ee u dhow.

Zahra waxay ku nooshahay Yurub waxayna si walaac leh ula xiriirtaa walaalkeed jooga Iiraan oo isticmaala VPN si uu u galo Telegram.

"Haddii uu ka tago internet‑ka wax ka badan nus saac ama saacad, fikrado cabsi leh ayaa maskaxdayda ku soo dhacaya," ayay tiri.

Walaalkeed wuxuu sheegay in qoyskoodu marar dhif ah ka baxaan guriga sababtoo ah codadka "argagaxa leh" ee diyaaradaha dagaalka iyo qaraxyada.

Waxay xasuusataa isaga oo leh: "Bannaanka sidoo kale waxaa maraya roondo meel kasta taagan, isgoys kasta ayay joogaan, waxayna si toos ah u eegayaan indhahaaga. Haddii aysan kaa helin sida aad wax u eegayso, waa ay ku joojinayaan."

In la isticmaalo barnaamijyo kala duwan iyo xeelado farsamo si looga baxsado xannibaadaha ayaa ku adkaysay qaraabada aan aqoon badan u lahayn tiknoolajiyadda inay xiriir sameeyaan.

Pooneh, oo ku nool London, qofka kaliya ee ay la xiriiri karto waa walaasheed — "malaha sababta oo ah iyadu tiknoolajiyada way ku fiican tahay oo waxay helaysaa siyaabo ay wicitaan ku sameyso," ayay tiri.

"Ma wici karo qoyskayga," ayay Pooneh ku dartay. "Xitaa arrintan fudud waxay igu abuurtaa dareen yaab leh, sidii inaan waxba gacanta ku hayn."

Sida dad badan oo kale, iyada iyo walaasheed waxay sameeyaan is‑dhaafsi warar: qofka joogaa Iiraan wuxuu gudbiyaa fariimaha qoyska, halka qofka dibadda jooga uu bixiyo warar ku saabsan dagaalka oo aan laga heli karin gudaha Iiraan sababo la xiriira faafreebka dowladda.

"Waxay u muuqataa sidii in mid kasta oo naga mid ahi uu ka maqan yahay qayb ka mid ah sheekada, waxaana qasab ah inaan isku dhammaystirno annagoo isu sheegayna."