Sida dagaalka Iran uu banaanka u soo dhigay in dunidu ay ku tiirsan tahay Shidaalka iyo Gaaska Khaliijka

Dagaalka u dhexeeya Mareykanka, Israa'iil iyo Iiraan ayaa si cad u muujiyay sida ay dunidu ugu tiirsan tahay tamarta ka timaadda gobolka Khaliijka.

Tan iyo markii uu khilaafku bilaabmay, qiimaha Shidaalka ayaa si weyn u kacay, wuxuuna hadda marayaa in ka badan saddex meelood meel koror ah, isagoo gaaray qiyaastii $100 halkii foosto. Kordhintaas waxaa sababay duqeymo cirka ah oo lagu bartilmaameedsaday maraakiibta iyo kaabayaasha tamarta, iyo sidoo kale xiritaanka ku dhowaad gebi ahaanba ee marin-biyoodka muhiimka ah ee Hormuz, kaas oo ah marin muhiim u ah dhoofinta tamarta isla markaana ay maraan ku dhowaad shan meelood meel maraakiibta Shidaalka ee dunida.

Ma jirto meel si weyn u dareemaysa saameynta dhibaatada tamarta ee hadda jirta oo la mid ah Aasiya. Sannadkii hore, ku dhowaad 90% dhammaan Shidaalka iyo gaaska mara Marinka Hormuz waxay u socdeen gobolkaas.

Dadka caadiga ah waxay ku tiirsan yihiin tamartan si ay guryahooda u kululeeyaan, baabuurtooda u shidaan, iyo koronto u soo saaraan. Ganacsiyaduna waxay u baahan yihiin si ay u shaqeeyaan warshadaha waaweyn ee wax-soo-saarka ee gobolka.

Koonfur-bari Aasiya gaar ahaan waxay si weyn ugu nugushahay xannibaadda saaran gacanka Persia Xitaa dalalka soo saara Shidaalka sida Malaysia iyo Indonesia ayaa si tartiib tartiib ah u bilaabay inay wax soo saar yar sameeyaan isla markaana kordhiyaan soo dejinta tobankii sano ee la soo dhaafay.

Nuglaantaas waxay sidoo kale qayb ahaan la xiriirtaa nooca Shidaalka laga soo saaro Bariga Dhexe iyo sida dalalka gobolka ay u sifeeyaan.

"Badanaa Shidaalka Bariga Dhexe waa nooca loo yaqaan heavy sour ama medium sour," ayay tiri Jane Nakano, oo ah cilmi-baare sare oo ka tirsan barnaamijka Amniga Tamarta iyo Isbeddelka Cimilada.

Nakano waxay sharxaysaa in warshadaha sifayntaShidaalka ee Koonfur-bari Aasiya loo dhisay si ay u farsameeyaan noocaas Shidaalka. Sidaas darteed, si fudud looguma beddeli karo Shidaal kale oo laga keeno meel kale sida Mareykanka.

"Waxay u baahan doontaa maalgashi weyn si wax looga beddelo qalabka iyo habka ay warshadaha sifayntu u shaqeeyaan," ayay tiri.

Arrintani waxay dalal badan gelisay xaalad adag. Tusaale ahaan, Philippines waxay qiyaastii 95% Shidaalkeeda cayriin ka heshaa bariga dhexe. Madaxweynaha dalkaas ayaa hore ugu sheegay shaqaalaha dowladda inay u wareegaan toddobaad shaqo oo afar maalmood ah si loo yareeyo isticmaalka shidaalka.

Sidoo kale, shaqada laga qabto guriga ayaa si weyn loogu dhiirrigelinayaa dowlado kala duwan oo ku yaalla gobolka. Tallaabooyin kale oo lagu badbaadinayo shidaalka ayaa sidoo kale la soo bandhigay, sida in heerkulka qaboojiyeyaasha ee xafiisyada dowladda isticmaalkooda la jaangooyo.

Tallaabadan waxaa ku dhawaaqay Talaadadii wasiirka tamarta ee Thailand, si loo yareeyo isticmaalka tamarta xilligan ay jirto dhibaatada sahayda tamarta.

Koonfur-bari Aasiya sidoo kale waxay si weyn ugu tiirsan tahay soo dejinta cuntada. Magaalada-jasiiradda ah ee Singapore waxay soo dejisaa qiyaastii 90% cuntadeeda, halka tusaale ahaan dhammaan sarreenka Indonesia laga keeno dibadda.

Tani waxay ka dhigaysaa qiimaha cuntada mid aad ugu nugul kororka kharashaadka gaadiidka iyo rarista. Toddobaadkii hore, qiimaha shidaalka diyaaradaha ayaa si weyn u kacay, isagoo gaaray ku dhowaad 60%.

Qiimaha shidaalka

Vietnam sidoo kale waxay dareemaysaa culayska ka dhashay kororka qiimaha shidaalka. Qiimaha diesel-ka ayaa halkaas ku kordhay ku dhowaad 60% tan iyo bishii la soo dhaafay. Magaalooyin qaar toddobaadkan, safaf dhaadheer ayaa ka jiray xarumaha shidaalka, iyadoo dadka mootada wateen ay shidaalka si degdeg ah u iibsanayeen. Muuqaallo la mid ah ayaa ka dhacay Bangladesh.

Qiimaha shidaalka ee baabuurta ayaa caalamka oo dhan kor u kacaya, inkastoo aysan sidaasi u sarreyn sida Asia.

Mareykanka: Qiimaha celceliska petrol-ka ayaa kor u kacay 23% bishii la soo dhaafay, halka uu sidoo kale diesel-ka uu kor u kacay hal.

UK: Diesel-ka ayaa kor u kacay 9%.

Arrintan waa mid ay dowladuhu si dhow ula socdaan.

Kuuriyada Koonfureed ayaa amartay xad ku meel gaar ah oo loo dejiyo qiimaha shidaalka si loo yareeyo walaaca ka dhashay kororka qiimaha saliidda.

Japan ayaa sheegtay inay siin doonto kaalmada iyo kabid Shidaalka, si loo xakameeyo qiimaha iibka petrol-ka ee macaamiisha.

Fransiiska: Shirkadda TotalEnergies ayaa sheegtay inay xadidi doonto qiimaha petrol-ka iyo diesel-ka ee xarumahooda adeegga laga helo laga bilaabo Jimcaha ilaa dhamaadka bisha, sida lagu sheegay Reuters.

UK: Kororka canshuurta shidaalka ee loo qorsheeyay Sebtember ayaa hadda dib loo eegayaa.