Dagaalkii Karameh: Isbahaysigii Falastiin iyo Urdun ee la daagallanka Israa'iil

Konton iyo siddeed sano ka hor, dagaal degdeg ah oo loo bixiyay Karameh ayaa dhacay, wuxuuna socday kaliya 15 saacadood, balse wuxuu matalay guushii ugu horreysay ee Carabta iyo jabkii cuslaa ee ugu horreeyay ee "ciidanka Israa'iil ee aan laga adkaan karin," gaadhay sida ay tabiso sheekada Carabta.

Aan dib ugu noqono taariikhda wax yar ilaa 1948, markii Carabtu ay ku jahawareereen oo laga adkaaday musiibadii "Nakba" oo la socotay aasaaska Dawladda Israa'iil, ilaa Juun 1967 markii Israa'iil ay gaadhay guusha ballaadhan oo loo yaqaan "Dagaalkii Lixda Maalmood" ama "Dib-u-dhacii," taas oo ay ciidamadii Carabta soo gaadheen khasaarooyin ba'an, kuna dhammaatay qabsashada Israa'iil ee Jasiiradda Sinai, Buuraleyda Golan ee Suuriya, Marinka Gaza iyo Daanta Galbeed, oo ay ku jirto Bariga Qudus.

Waqtigaas, ciidanka Israa'iil wuxuu u muuqday mid aad u kalsooni badan, sagaal bilood ka dib farxaddii dagaalkii 1967, waxuu ciidankani bilaabay duullaan milatari oo uu ku galay Dooxada Urdun.

Ma jirto meel lagoo baxo dagaal

Xaqiiqadu waxay tahay in muddo illaa 50 sano ah ay socotay dood iyo muran ku saabsan dhacdada Karameh, dooddaas oo aan ku koobnayn oo keliya dagaalka laftiisa, balse sidoo kale ka hadlaysa wixii ka horreeyay sida sababaha iyo diyaargarowga, wixii dhacay intii uu socday dagaalka, iyo wixii ka dhashay ka dib sida natiijooyinka iyo saameynta, taas oo muujinaysa in dhammaan marxaladaha dhacdadan ay weli yihiin kuwo la isku khilaafsan yahay.

Laakiin mid ka mid ah waxyaabaha joogtada looga hadlay ayaa "Fedayeen" magacii lagu yaqaanay dagaalyahannada Falastiiniyiinta waqtigaas ee ku teedsanaa daanta bari ee Webiga Urdun, iyo weerarradooda ka dhanka ah ciidanka Israa'iil ee ku sugnaa daanta ay dhawaan qabsadeen, ay ka dhigtay dagaalka mid lama huraan ah.

Jeneraal Mashhour Haditha Al-Jazi, oo ahaa taliyihii Dagaalkii Karameh, wuxuu sheegay in muddadii u dhaxaysay dagaalkii 1967 iyo kii 1968 ay jireen iska hor-imaadyo goos-goos ah oo u dhexeeyay ciidammada Urdun iyo Israa'iil. Wuxuu intaas ku daray in ciidanka Urdun ay taageerayeen hawlgallada "fedayeen"-ka isla markaana ay gargaar rasaaseed siinayeen kuwii ka soo laabanayay Daanta Galbeed ee la qabsaday kadib markii ay fuliyeen hawlgallo milatari.

Al-Jazi wuxuu sidoo kale sheegay in ciidanka Urdun ay ogeysiiyeen ururrada Falastiiniyiinta weerar Israa'iili ah oo soo socda, isla markaana la sameeyay iskaashi labada dhinac ah si loogu diyaar garoobo dagaalka.

Mid ka mid ah aasaasayaashii dhaqdhaqaaqa Fatax, Salah Khalaf (Abu Iyad), wuxuu ku sheegay buuggiisa "Falastiini aan Aqoonsi Lahayn" in hoggaanka Fatax ay talo ka heleen Taliyihii Guud ee Ciidanka Urdun, Jeneraal Amer Khmash, si ay uga baxaan magaalada Karameh, maadaama "fedayeen"-ku aysan awoodin inay la tacaalaan ciidan nidaamsan. Si kastaba ha ahaatee, Abu Iyad wuxuu sheegay in inkastoo taladu ay ahayd mid macquul ah, haddana tixgelinno siyaasadeed ay sabab u noqdeen in Fatax ay diido taladaas oo ay halkaas ku ciidan kusii ahaato .

Saacadda 5:30 subaxnimo ee Khamiista, 21 Maarso 1968, ciidamada Israa'iil oo wata taangiyo, diyaarado, ciidamo lug ah iyo kuwo ka soo daata hawada, ayaa bilaabay weerar ay ku qaadeen dhulka Urdun iyagoo ka soo galay saddex jiho oo waaweyn: Buundada Suweima, Buundada Boqor Xuseen iyo Buundada Damia.

Buuggiisa "Xirfaddayda Boqornimo," Boqor Xuseen bin Talal wuxuu ku tilmaamay dhacdooyinka dagaalka isagoo yiri: "Iska hor-imaadku wuxuu ahaa mid dhiig badan ku daatay labada dhinac; waxaa jiray khasaaro naf iyo burbur qalab... shaki kuma jiro in fedayeen-ku ay soo jiiteen dareenka iyagoo muujiyay geesinimo dagaal, waxayna si hufan oo geesinimo leh ula dagaallameen ciidamada Urdun ee Dagaalkii Karameh."

Sheekooyin is khilaafsan

Marka laga eego markhaatiyada dadka xilligaas joogay, Israa'iil waxay si buuxda ula yaabtay ka qaybgalka ciidanka Urdun ee dagaalkaas, maadaama ay u maleyneysay in ujeeddadeeda ku dhawaaqan ee "ciribtirka fedayeen-ka Falastiiniyiinta" ay ku qasbi doonto ciidanka Urdun inay ka daawadaan dhinac, iyagoo tixgelinaya burburkii ciidanka ee dhowr bilood ka hor dagaalkii 1967 iyo xiriirkooda cakiran ee ay la lahaayeen dagaalyahannada Falastiiniyiinta.

Laakiin dukumentiyada Urdun waxay sheegayaan in "Israa'iil aysan kaliya doonaynin inay ka takhalusto fedayeen-ka, balse sidoo kale ay hiigsaneysay inay qabsato buuraleyda magaalada Salt oo ay ku khasabto Cammaan heshiis nabadeed waqtigaas."

Si kastaba ha ahaatee, Axmed Jibriil, xoghayihii hore ee Jabhadda Xoreynta Falastiin Taliska Guud, wuxuu sheegay in diyaar-garowga wanaagsan ee ciidanka Urdun iyo ka qaybgalka degdegga ah ee ay ku galeen dagaalka iyagoo adeegsanaya madaafiic culus iyo gantaallo ay gebi ahaanba beddeleen xisaabtii Israa'iil, kuna qasbeen inay ka baxaan kadib dagaal adag oo dhiig badan ku daatay.

Dagaalkii Oktoobar 1973: Washington iyo London ayaa la yaabay dhiirranaanta Carabta ee ay ku soo rogeen cunaqabateyn shidaal kadib qulqulkii hubka Mareykanka ee Israa'iil.

Waxaan la hadalnay qoraaga iyo suxufiga Israa'iil ee Danny Rubinstein, oo ku takhasusay arrimaha Falastiin, isla markaana ka warrami jiray Dagaalkii Karameh markii uu wariye u ahaa wargeyska Haaretz.

Rubinstein wuxuu yiri: "Ciidanka Israa'iil wuu diidayaa inuu qirto in laga adkaaday dagaalka oo sidoo kale Israa'iil loogu yaqaan Karameh laakiin wuxuu sheeganayaa inuu ku guuleystay ujeeddadii ugu weynayd ee hawlgalka, taas oo ahayd in la burburiyo xeryaha iyo saldhigyada fedayeen-ka ee Karameh iyo hareeraha Webiga Urdun."

Marka dib loogu noqdo diiwaannada, waxaan ka helaynaa wargeyska Al-Ittihad, tirsigiisii 90 ee 22 Maarso 1968, mowqifkii Ra'iisul Wasaaraha Israa'iil Levi Eshkol, oo hawlgalka u difaacay Knesset isagoo yiri: "Ciidamada Israa'iil waxay nadiifiyeen goobaha argagixisada oo ay dileen tobannaan ka mid ah, waxaana nagu qasabtay inaan jebinno xariiqda xabbad-joojinta maadaama Urdun aysan joojin falalka fedayeen-ka."

Suxufiga Israa'iil Rubinstein wuxuu intaas ku daray in aragtida guud ee Israa'iil ay ku tilmaamayso waxa dhacay jab aan la aqbali karin, iyadoo la eego baaxadda khasaaraha ka soo gaaray ciidanka Israa'iil, oo la rabay inuu fuliyo hawlgal degdeg ah oo ka dhan ah kooxo yar oo dagaalyahanno Falastiiniyiin ah.

Aragtidan waxay la jaanqaadaysaa waxa lagu xusay qoraallada Carabta ee ku saabsan hadalkii Taliyihii Guud ee Ciidanka Israa'iil, Haim Bar-Lev, oo uu siiyay wargeyska Haaretz 31 Maarso 1968, isagoo yiri: "Israa'iil waxay caadaysatay guulo go'aan leh, balse Karameh waxay ahayd mid gaar ah, sababtoo ah tirada badan ee khasaaraha ciidankeenna iyo qabashada ciidamada Urdun ee qaar ka mid ah taangiyadeenna iyo gaadiidkeenna, taas ayaana sabab u ah yaabka Israa'iiliyiinta ee Karameh."

Hal dagaal, sheekooyin badan

Kadib 15 saacadood oo dagaal culus ah, dagaalku wuxuu ku dhammaaday bixitaan hal dhinac ah oo ay sameeyeen ciidamada Israa'iil, kadib hawlgal ku kacay 250 askari oo dhintay, 450 dhaawac ah, tobannaan taangiyo iyo gaadiid, iyo 7 diyaaradood oo dagaal, marka loo eego ciidanka Urdun. Dhanka kale, Urdun waxay lumisay 86 askari, 108 dhaawac ah, iyo tobannaan gaadiid

Laakiin Israa'iil waxay qiyaaseysaa khasaaraha ay gaartay inuu yahay qiyaastii 30 askari oo dhintay, tobannaan dhaawac ah, iyo dhowr gaari iyo taangiyo oo ay qabsadeen ciidamada Urdun.

Khasaaraha dagaalyahannada Falastiiniyiinta waxaa lagu qiyaasaa ku dhowaad 100 oo dhintay, tobannaan dhaawac ah, iyo maxaabiis.

Ugu dambeyntii, shaki kuma jiro in isku dayga lagu baarayo xaqiiqooyinka Dagaalkii Karameh si sax ah uu inta badan la kulmayo kala qaybsanaan toosan iyo mid dadba. Waxaa jira laba dhinac oo waaweyn oo guul sheeganaya, dhinac kastana wuxuu leeyahay sheekooyin badan oo mararka qaar is waafaqa, mararka qaarna si buuxda isu khilaafa. Tani waa wax la filan karo marka la eego xaaladaha adag ee xilligaas jiray iyo natiijooyinka ka dhashay.