Mchwa mmoja kwa dola 220: Eneo jipya la biashara haramu ya wanyamapori

Katika msimu huu wa mvua, makundi makubwa yanaweza kuonekana yakitoka kwenye maelfu ya vilima vya mchwa ndani na karibu na Gilgil, mji mdogo wa kilimo ulioko Bonde la Ufa nchini Kenya ambao umeibuka kuwa kitovu cha biashara haramu inayokua kwa kasi.

Taratibu za kupandana hutokea mchwa wa kiume wenye mabawa wakitoka kwenye kiota ili kuwachavusha malkia, ambao pia huruka wakati huu. Hii hufanya kuwa wakati mzuri wa kuwakamata malkia wa mchwa ili kuwauza kwa wasafirishaji haramu ambao wako katikati ya soko la kimataifa la magendo linalokua, linalotokana na mtindo wa kufuga mchwa kama wanyama wa kufurahisha katika maboksi ya wazi yaliyoundwa ili kutazama jinsi wanavyojenga makoloni yao.

Ni malkia wa mchwa wakubwa wa Afrika wanaokusanya nafaka, ambao ni wakubwa na wenye rangi nyekundu, wanaothaminiwa zaidi na wakusanyaji wa mchwa wa kimataifa, mmoja anaweza kuuzwa hadi dola 220 katika soko la magendo, ambalo mara nyingi hufanyika mtandaoni.

Malkia mmoja aliyerutubishwa ana uwezo wa kuanzisha koloni zima na anaweza kuishi kwa miongo kadhaa na anaweza kutumwa kwa urahisi kwa posta kwani vifaa vya ukaguzi mara nyingi haviwezi kumtambua.

"Mwanzoni, hata sikujua kuwa ilikuwa kinyume cha sheria," alisema mwanaume mmoja ambaye hakutaka kutajwa jina, akiiambia BBC jinsi alivyowahi kuwa dalali, akiunganisha wanunuzi wa kigeni na mitandao ya wakusanyaji wa ndani.

Pia wanaojulikana kama Messor cephalotes, mchwa hawa ni wa asili ya Afrika Mashariki na wanajulikana kwa tabia yao ya kukusanya mbegu, jambo linalowafanya wapendwe na wakusanyaji wa mchwa.

"Rafiki alinieleza kuwa mgeni alikuwa analipa pesa nzuri kwa malkia wa mchwa, wale wakubwa wekundu wanaoonekana kwa urahisi hapa," alisema yule dalali wa zamani.

"Unatafuta vilima vya mchwa karibu na maeneo ya wazi, kwa kawaida asubuhi mapema kabla joto halijapanda. Wageni hawakuja mashambani wenyewe, walingoja mjini, katika nyumba ya wageni au ndani ya gari, na sisi huwaletea mchwa wakiwa wamefungwa kwenye mirija midogo au sindano walizotupatia."

Ukubwa wa biashara hii haramu nchini Kenya ulionekana wazi mwaka jana wakati malkia 5,000 wa mchwa wakubwa wanaokusanya nafaka, wengi wao wakiwa wamekusanywa karibu na Gilgil, walipopatikana wakiwa hai katika nyumba ya wageni huko Naivasha, mji wa karibu wa kando ya ziwa unaopendwa na watalii.

Washukiwa, kutoka Ubelgiji, Vietnam na Kenya, walikuwa wameweka mchwa hao kwenye mirija ya majaribio na sindano zilizojaa pamba yenye unyevunyevu, jambo ambalo lingewezesha kila mchwa kuishi kwa miezi miwili, kulingana na Huduma ya Wanyamapori ya Kenya (KWS).

Mpango ulikuwa kuwapeleka Ulaya na Asia na kisha kuwauza.

Biashara hii ya mchwa imewashangaza wanasayansi na mamlaka.

Nchi za Afrika Mashariki zimezoea zaidi uhalifu mkubwa wa wanyamapori unaohusisha meno ya tembo na pembe za faru.

Muuzaji mmoja wa Uingereza aitwaye Ants R Us anaelezea mchwa mkubwa wa Afrika anayekusanya nafaka kama "spishi ya ndoto ya watu wengi", ingawa kwa sasa malkia hawapatikani, huku tovuti ikieleza kuwa ni vigumu sana kwa wauzaji kuwapata.

"Hata mimi, kama mtaalamu wa wadudu, nimeshangazwa na ukubwa wa biashara hii inayoonekana," alisema Dino Martins, mwanabiolojia anayeishi Kenya, ambako kuna takribani aina 600 za mchwa, akizungumza na BBC.

Hata hivyo, anaelewa kwa nini watu wanavutiwa na mchwa hawa wa Afrika Mashariki, ambapo koloni huanzishwa na "malkia mwanzilishi" ambaye anaweza kukua hadi milimita 25 (inchi 0.98) na ambaye hutaga mayai maisha yake yote.

"Ni mojawapo ya spishi za mchwa zenye kuvutia sana, huunda makoloni makubwa, zina tabia za kuvutia na ni rahisi kufugwa. Si wakali."

Wakati wa kuruka kwa makundi, anasema malkia hupandana na madume kadhaa.

"Kisha hapo kazi ya madume inaisha… wengi wao huliwa na wanyama walao wadudu au hufa," anasema mtaalamu huyo wa wadudu, akieleza zaidi kuwa malkia kisha hukimbia na kujichimbia shimo dogo na kuanza kutaga mayai ili kuanzisha ufalme wake.

Mchwa wafanyakazi na wale askari wanaolinda kichuguu wote ni jike, na hatimaye idadi yao inaweza kufikia mamia ya maelfu.

"Viota vinaweza kuishi kwa zaidi ya miaka 50, labda hata hadi miaka 70. Binafsi najua viota karibu na Nairobi ambavyo vina umri wa takribani miaka 40 kwani nimekuwa nikiwatembelea kwa muda mrefu," alisema Martins.

Hii ina maana kwamba malkia pia huishi muda mrefu hivyo kwa sababu mara tu anapokufa, koloni huanguka na wafanyakazi wowote waliosalia watatafuta kiota kingine.

Wakenya ambao wamelazimika kushughulika na mchwa wanaovamia mazao yao au kuvamia nyumba zao wanajua hili vizuri, na ili kuondoa koloni mtu hutumwa kumtafuta malkia, mara nyingi amefichwa ndani kabisa katika moja ya handaki au vyumba vya kilima cha mchwa.

Dalali huyo wa zamani alisema mchwa wanaweza pia kuvunwa kwa kuvuruga kilima polepole na kuwakusanya wanapojaribu kutoroka.

"Ni wakati tu nilipoona kukamatwa kwenye taarifa ya habari ndipo niligundua kile nilichokuwa sehemu yake, na niliacha mara moja," alisema.

Waliokamatwa walihukumiwa kwa mashtaka ya uharamia wa kibiolojia na kuamriwa kulipa faini au kutumikia kifungo cha miezi 12 jela, walichagua kulipa ada ya $7,700 na raia hao wa kigeni waliondoka nchini.

Wiki mbili zilizopita, raia wa China, anayedaiwa kuwa ndiye mpangaji mkuu wa kundi la mwaka jana na ambaye inasemekana alitoroka kwa kutumia pasipoti tofauti, alikamatwa katika Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Jomo Kenyatta (JKIA) jijini Nairobi akiwa na mchwa wengine 2,000 waliopakiwa kwenye mirija ya majaribio na karatasi za tishu.

Kwa Zhengyang Wang, ambaye alikuwa sehemu ya timu ya watafiti waliochapisha ripoti kuhusu biashara ya mchwa mnamo 2023 ikilenga China, huu ni wasiwasi na unaweza "kuharibu" mifumo ikolojia ya ndani.

"Hapo awali, tulifurahi sana tulipogundua kuwa watu wengi wamechukua hatua ya kufuga mchwa," Wang, profesa msaidizi katika Chuo Kikuu cha Sichuan, aliiambia BBC.

"Kundi la mchwa mara nyingi huwekwa kwenye formicarium, ambayo kimsingi ni sanduku la plastiki linaloonekana ili wafugaji waweze kuona makoloni wakiwa kazini kuchimba handaki, kukusanya chakula, na kumlinda malkia wao. Ningesema ni ya kupendeza sana na... inaweza kuwa njia nzuri ya kuwaelimisha watu kuhusu wadudu na tabia zao.

"Lakini kisha tukagundua, subiri, je, kuweka spishi vamizi si hatari sana?"

Kufuatilia mauzo mtandaoni, ya zaidi ya makoloni 58,000, nchini China kwa zaidi ya miezi sita, watafiti waligundua kuwa zaidi ya robo ya spishi zilizouzwa hazikuwa za asili ya China, licha ya kuwa ni kinyume cha sheria kuwaingiza.

"Ikiwa kiwango cha biashara cha mchwa vamizi kitaendelea kuongezeka, ni suala la muda tu kabla ya wachache kutoroka kutoka formicaria yao na kuota porini," alisema Wang.

Utafiti alioufanyia kazi, uliochapishwa katika jarida la Biological Conservation, ulielezea kinachoweza kutokea katika kesi ya mtambo mkubwa wa uvunaji wa Kiafrika, mmoja ya spishi zinazouzwa zaidi nchini China: "Kwa mfano, Messor cephalotes, mzaliwa wa Afrika Mashariki, ni miongoni mwa wavunaji wakubwa wa mbegu duniani na anaweza kuvuruga kilimo kinachotegemea nafaka zaidi kusini-mashariki mwa China."

Athari za kimazingira pia ni wasiwasi nchini Kenya.

"Mchwa wa wavunaji ni spishi muhimu na wahandisi wa mifumo ikolojia. Wanavuna mbegu za nyasi, na mimea mingine na kwa kufanya hivyo pia husaidia kusambaza mbegu," alisema Martins, akiongeza kuwa wadudu "huunda nyasi zenye afya na nguvu zaidi".

Mukonyi Watai, mwanasayansi mkuu katika Taasisi ya Utafiti na Mafunzo ya Wanyamapori ya Kenya, naye ana hofu hii.

"Uvunaji usio endelevu, haswa kuondolewa kwa mchwa malkia, unaweza kusababisha kuanguka kwa koloni, kuvuruga mifumo ikolojia na kutishia bioanuwai," aliiambia BBC.

Inawezekana kuwakusanya kisheria nchini Kenya, sambamba na mikataba mbalimbali ya kimataifa, kwa kibali maalum, ambacho kingemhitaji mnunuzi kusaini makubaliano ya kugawana faida na jamii ya wenyeji inayohusika ili kugawanya faida yoyote.

Lakini, kulingana na KWS, hadi sasa hakuna hata mmoja aliyeombwa, huku yakihitajika maelezo ya ni mchwa wangapi wanakusanywa na mahali wanapokwenda.

Baadhi ya wanaharakati wa uhifadhi wa mazingira sasa wanatoa wito wa kuwepo kwa ulinzi mkubwa zaidi wa biashara kwa spishi zote za mchwa chini ya Convention on International Trade in Endangered Species (CITES), mkataba wa kimataifa wa biashara ya wanyamapori.

"Hali halisi ni kwamba hakuna spishi yoyote ya mchwa iliyoorodheshwa chini ya CITES kwa sasa," alisema Sérgio Henriques, mtafiti wa biashara ya mchwa duniani, akiiambia BBC.

"Bila mikataba ya kimataifa kufuatilia mienendo hii, ukubwa wa biashara hiyo unabaki kuwa hauonekani kwa watunga sera na jamii ya kimataifa," alisema.

Hata hivyo, kwa Kenya Wildlife Service (KWS) tatizo kubwa ni jinsi ya kufuatilia na kudhibiti biashara haramu ya wadudu ambayo hairipotiwi kikamilifu. Shirika hilo linapendekeza kuwa kuboresha vifaa vya ufuatiliaji katika viwanja vya ndege na mipaka mingine kutakuwa mwanzo mzuri.

Martins anakubaliana: "Inawezekana kwamba ni sehemu ndogo tu ya mchwa wanaouzwa ndiyo inayogunduliwa, hivyo kwa sasa ni vigumu kujua ukubwa halisi wa biashara hiyo."

Mwandishi wa habari Charles Onyango-Obbo anasema kuwa Kenya inapuuza fursa kubwa ya mapato ya kimataifa.

"Mchwa si rasilimali zinazokwisha kama dhahabu au almasi. Ni mali za kibaolojia zinazoweza kuzalishwa na kufugwa, na uzalishaji wake unaweza kuongezwa hadi maelfu kwa siku. Hata hivyo, tunawachukulia kama vitu vilivyoibwa," aliandika hivi karibuni katika gazeti la Daily Nation la Kenya.

Kwa kweli, baraza la mawaziri la Kenya liliidhinisha mwongozo wa sera mwaka jana unaolenga kukuza biashara ya wanyamapori, ikiwa ni pamoja na biashara ya mchwa.

"Miongozo hiyo inalenga kukuza biashara endelevu ya matumizi ya spishi za porini kama mchwa ili kuunda ajira, utajiri na kuboresha maisha ya jamii katika kaunti zote," alisema Watai.

Kwa ufuatiliaji makini, inawezekana kuwa wakulima wa baadaye katika eneo la Gilgil watakuwa na formicaria (mifumo maalum ya kufugia mchwa) kwenye mashamba yao, wakiongeza mavuno kutoka kwa mazao yao ya mboga na matunda hadi kujumuisha pia mchwa malkia wenye thamani kubwa.

Hata hivyo, mjadala kuhusu hatari za kusafirisha mchwa kwa wakusanyaji katika sehemu mbalimbali za dunia bado haujapatiwa suluhisho.