Athari 3 za kiuchumi za vita na Iran mbali na kupanda kwa bei ya Mafuta

Matokeo ya vita kati ya Marekani na Israel dhidi ya Iran kwenye uchumi wa dunia yanaonekana wazi.

Bei ya mafuta ghafi ya Brent, kiwango cha kimataifa cha mafuta, ilipanda hadi zaidi ya $110. Kwa kulinganisha, siku moja kabla ya vita kuanza, bei ya mafuta ghafi ya Brent ilikuwa karibu $70 za Marekani.

Ongezeko la bei ya mafuta limetokana kwa kiasi kikubwa na kufungwa kwa Mlango-bahari wa Hormuz, ambapo karibu 20% ya mafuta na gesi duniani husafirishwa.

Ingawa ongezeko la bei ya mafuta na dizeli kutokana na vita na Iran na usumbufu katika Mlango wa Hormuz halikuwa jambo lisilotarajiwa, wataalam wanatabiri kwamba athari za vita zitagusa katika maeneo mengine ya kiuchumi na katika pembe zote za dunia.

BBC inaangalia athari nyingine tatu za vita kwa kiwango cha kimataifa:

1. Uzalishaji wa chakula uko hatarini

Vita vya hivi karibuni vimeathiri wauzaji wakubwa wa mbolea za kilimo duniani.

Kulingana na Uchunguzi wa Ugumu wa Kiuchumi, Oman, Qatar, Saudi Arabia, na Falme za Kiarabu ndizo wauzaji nje wanne wakubwa wa mbolea za kilimo zenye naitrojeni.

Aina hii ya mbolea ya kilimo huzalishwa kutokana na gesi asilia na hutumika katika mazao ya kilimo kuzalisha karibu nusu ya chakula duniani.

Ingawa wazalishaji wengi wa mbolea za kilimo katika eneo hilo wameendelea kuzalisha licha ya vita, Qatar Energy, moja ya wazalishaji wakuu wa urea, imesimamisha shughuli zake za uzalishaji kutokana na mashambulizi ya makombora na ndege zisizo na rubani za Iran.

Zaidi ya hayo, kampuni za mbolea ambazo zimeendelea kufanya kazi haziwezi kuuza nje bidhaa zao kutokana na kufungwa kwa Mlango-Bahari wa Hormuz, na kwa sababu hiyo, wanapata faida ndogo. Kulingana na Bloomberg, Mlango-Bahari wa Hormuz ndio njia ya theluthi moja ya mbolea duniani.

Inapaswa pia kuzingatiwa kwamba Iran pia ni muuzaji nje wa mbolea za kilimo, na uamuzi wa China wa kuacha kuuza nje mbolea ya fosfeti kuanzia mwishoni mwa 2025 na kupunguza mauzo ya nje ya urea hadi Agosti 2026 ili kuwasaidia wakulima wa ndani pia unapaswa kuzingatiwa.

Kulingana na Observatory of Economic Complexity, China ndiyo muuzaji nje mkubwa zaidi wa mbolea ya naitrojeni duniani.

Hali hii ilisababisha bei ya mbolea kuongezeka sana. Katika bandari ya New Orleans, kitovu kikuu cha bidhaa inayoingia Marekani, bei ya mbolea iliongezeka kutoka dola za Marekani 516 kwa tani hadi dola za Marekani 683 kwa tani wakati wa wiki ya kwanza ya vita.

Hii imeongeza bei mwaka jana ambapo wakulima katika Ulimwengu wa Kaskazini wanajiandaa kwa msimu wa kupanda, na kuzidisha ugumu wa matarajio ya siku zijazo.

Kulingana na Shirikisho la Wakulima la Marekani, 25% ya uagizaji wa mbolea za kilimo nchini hutokea kati ya Machi na Aprili kila mwaka.

"Ilitokea tu wakati mbaya zaidi," Harry Ott, ambaye hulima pamba, soya na mahindi huko North Carolina, aliiambia BBC.

Wachambuzi wanatabiri kwamba ikiwa vita vitaendelea, watumiaji wataona athari katika miezi 1 hadi 3 ijayo katika mfumo wa ongezeko la bei na uhaba wa chakula, kwani mazao machache yatazalishwa bila kiasi cha kutosha cha mbolea.

Hali hii ina maana njaa kwa nchi na watu maskini zaidi.

Shirika la Chakula Duniani la Umoja wa Mataifa linaonya: "Ongezeko la ghafla la bei ya chakula na mafuta linalosababishwa na kuongezeka kwa vita Mashariki ya Kati litakuwa na athari kubwa, na kuzidisha njaa miongoni mwa watu walio katika mazingira magumu katika eneo hilo na kwingineko duniani."

2. Vikwazo vya usambazaji wa dawa duniani kote

Vita katika Mashariki ya Kati pia vitaathiri mnyororo wa usambazaji wa dawa na bidhaa za dawa.

Hii inatokana sana na mashambulizi dhidi ya Dubai, moja ya vituo vikubwa vya usambazaji wa bidhaa za dawa duniani.

Mji wenye watu wengi zaidi katika Falme za Kiarabu ni eneo lenye uwanja wa ndege wenye shughuli nyingi zaidi duniani, ambao ulitarajiwa kuwahudumia takribani abiria milioni 95 mwaka wa 2025.

Uwanja huu wa ndege pia ni kituo muhimu cha usambazaji wa dawa na bidhaa za dawa, hasa dawa zinazohitaji hifadhi ya mnyororo baridi.

Uwanja wa ndege ni muhimu sana kwa tasnia ya dawa ya India kwa sababu, kulingana na Wizara ya Biashara ya India, nchi hiyo ndiyo muuzaji mkubwa wa dawa za kawaida na hutoa 60% ya chanjo duniani.

Kwa kweli, Emirates Airlines ina kituo cha mizigo kinachoitwa Emirates SkyPharma, ambacho hutumika hasa kusafirisha dawa zinazohitaji hifadhi ya joto la chini.

Bandari ya Jebel Ali ya Dubai pia ni bandari ya tisa yenye shughuli nyingi zaidi duniani na moja ya bandari kuu katika Mashariki ya Kati.

Kulingana na Mamlaka ya Bandari Huria ya Jebel Ali, takriban kampuni 400 za dawa na huduma za afya kutoka takriban nchi 60 zinafanya kazi hapa. Kwa mfano, mnamo 2020, karibu 50% ya bidhaa za dawa na huduma za afya za Dubai, zenye thamani ya zaidi ya dola bilioni 21.8, zilisafirishwa kupitia bandari hiyo.

Usafirishaji wa dawa nchini India pia hufanywa kupitia bandari hii, na kupitia hii, bidhaa hutumwa kwa nchi nyingine katika eneo la Ghuba ya Uajemi, Afrika, Ulaya, na maeneo mengine.

Mashambulizi hayo yaliharibu bandari na uwanja wa ndege wa Dubai, na kusababisha usumbufu katika shughuli zao kutokana na vita.

Usafiri wa anga ni muhimu kwa tasnia ya dawa, haswa kwa usafirishaji wa thamani na bidhaa za dawa zinazohitaji usafirishaji wa haraka au hali inayodhibitiwa na halijoto.

Ingawa kuna njia mbadala za kwenda Dubai, nyingi zina uwezo mdogo na zinahitaji muda na gharama zaidi, ambazo zote zinaathiri bei na upatikanaji wa bidhaa hizi.

Kulingana na Wizara ya Biashara ya India, tasnia ya afya na dawa ya India husafirisha bidhaa zao kwa nchi 200 kote ulimwenguni, huku maeneo makuu yakiwa Marekani, Uingereza, Brazil, Ufaransa na Afrika Kusini.

Uwanja wa Ndege na Bandari ya Dubai hutoa huduma za kuhifadhi bidhaa na vituo vya kuuza nje dawa na vina jukumu muhimu katika biashara ya dawa duniani.

3. Uzalishaji wa metali, kemikali na vifaa vya kielektroniki

Usambazaji wa kemikali kama vile salfa na malighafi kama vile alumini, ambazo zina jukumu muhimu katika uzalishaji viwandani, pia umeathiriwa na vita.

Nchi kama vile Saudi Arabia, Falme za Kiarabu, Qatar, Kuwait, na Iran ni miongoni mwa wauzaji nje wa salfa, bidhaa ya ziada ya viwanda vya kusafisha mafuta na gesi.

Kulingana na Utafiti wa Jiolojia wa Marekani, 24% ya uzalishaji wa salfa duniani unatoka Mashariki ya Kati.

Nyingi ya bidhaa hii hutumika katika mbolea za kemikali, lakini pia hutumika katika uchimbaji wa madini na metali kama vile shaba na nikeli, ambazo ni muhimu kwa uzalishaji wa vifaa , magari, mitandao ya umeme, semiconductors, betri, na vifaa kama vile chuma cha pua na vifaa vingine vingi.

Athari ya vita pia inaonekana hapa. Wakati wa wiki ya kwanza ya vita, wazalishaji wa nikeli nchini Indonesia, ambao hutoa 50% ya nikeli duniani, walitangaza kwamba walikuwa wamesimamisha uzalishaji kutokana na usumbufu katika usafirishaji kutoka nchi za Ghuba, ambazo hutoa takriban 75% ya salfa ambayo wazalishaji hawa wanahitaji.

Kulingana na Reuters, baadhi ya wazalishaji wa shaba barani Afrika wamekabiliwa na hali kama hiyo.

Reuters inaandika: "Uhaba wa malighafi unawashinda wasafishaji wa nikeli wa Indonesia dhidi ya wachimbaji wa shaba wa Kiafrika na wote wawili dhidi ya wazalishaji wa mbolea kote ulimwenguni, ambao wote wanatafuta mbadala wa salfa ya Mashariki ya Kati."

Asidi ya salfa, ambayo imetengenezwa kwa salfa, ni sehemu muhimu katika uzalishaji wa semiconductors na chipu. Usumbufu katika uzalishaji na usambazaji wa kemikali hii ungekuwa na athari mbaya kwa uzalishaji wa bidhaa nyingi ambazo ni muhimu kwa maisha yetu ya kila siku, kama vile simu janja, kompyuta, kadi za kumbukumbu, magari, na vifaa vingine vingi vya kielektroniki vinavyotumika majumbani, mahali pa kazi, na viwandani.

Hii si mara ya kwanza dunia kukabiliwa na hali kama hiyo. Wakati wa janga la Covid-19, uhaba wa chipu uliathiri uzalishaji mkubwa wa vifaa na kuongeza bei ambayo watumiaji walipaswa kulipa.

Wakati huu, lazima pia tuzingatie mahitaji makubwa kutoka kwa kampuni za utengenezaji na utumiaji wa mifumo ya akili mnemba.