Uriko ubona ku rubuga aherekana amakuru mu nyandiko gusa, hakoresha uburyo buke. Ja ku rubuga nyamukuru ubone amakuru mu nyandiko iherekejwe n'amasanamu.
Njana ku rubuga nyamukuru canke aho gusoma gusa
Ibindi vyerekeye ingene urwo rubuga rugutwara uburyo (ama mega) buke
Menya Gen Tchiani umusirikare ucecetse wakoreye i Darfour na DRC ubu wafashe ubutegetsi muri Niger
- Umwanditsi, Paul Melly
- Igikorwa, Umusesenguzi - Afrique
Igihe kimwe yabaye mu bikorwa byo kubungabunga amahoro mu bindi bihugu nka DR Congo, ubu general Abdourahmane Tchiani niwe watangije ikibazo gihanze Africa yâiburengerazuba ayobora coup dâĂtat muri Niger.
Umugabo udakunda kwishyira hanze ndetse kugeza ubu utari uzwi uretse mu bamwegereye, yari umukuru wâingabo zirinda umukuru wâigihugu kugeza ahiritse ku butegetsi uwo yari ashinzwe kurinda, Perezida Mohamed Bazoum.
Gen Tchiani yahise yiyita umukuru wa Conseil national pour la sauvegarde de la patrie (CSNP) igizwe nâagatsiko kâabasirikare kafashe ubutegetsi tariki 26 zâukwezi gushize kwa Nyakanga.
Hagati aho kugeza ubu, uwari shebuja afungiye mu rugo rwe.
M. Bazoum yagiye avugana kuri telephone bya hato na hato na bamwe mu bandi bategetsi bo ku isi, ariko nâubundi aracyari mu kato, we nâumuryango we.
Gen Tchiani, kugeza ubu yanze ubusabe bwose bwo kubahuza. Kenshi yirinda guhura nâintumwa mpuzamahanga, ariko mu cyumweru gishize yameye kwakira uwahoze ari guverineri wa Banki nkuru ya Nigeria, Muhammadu Sanusi.
Naho umunyamabanga wa leta wungirije wa Amerika, Victoria Nuland, wasuye Niger we ntiyabashije kwakirwa nâuyu mu jenerali wâimyaka 62.
Itsinda ryâintumwa zâumuryango wâubukungu wâibihugu bya Africa yâiburengerazuba (CEDEAO) ryo ntiryanarenze ku kibuga cyâindege.
Ubutumwa bwa kabiri nabwo bugizwe nâabavuye muri CEDEAO, Ubumwe bwa Africa, ndetse na ONU bwari buteganyijwe ejo kuwa gatatu bwarasubitswe nyuma yâuko agatsiko kâabasirikare bafashe ubutegetsi bavuze ko atari igihe cyiza cyo guhura nabo.
Gen Tchiani nta gushidikanya ko ari gukora ibyo azwiho, kwitonda no gukora bucece, nâamakenga.
Ku cyumweru ntabwo yari mu ihuriro rinini mu murwa mukuru Niamey ryateguwe nâagatsiko kafashe ubutegetsi.
Amaze kuboneka gatatu kuri televiziyo kuva yafata ubutegetsi nabwo yavuzemo kabiri gusa â inshuro imwe atangaza ko ari we mutegetsi mushya wa Niger, indi nshuro avuga imbwirwaruhamwe ku munsi wâubwigenge.
Birashoboka cyane ko imwe mu mpamvu ari uko nawe ubwe atabona neza amaherezo yâiki kibazo.
Ese CEDEAO, umuryango Niger yasinyemo amasezerano yâimiyoborere myiza na demokarasi, izabasha kugaba igitero cya gisirikare, nkâuko ivuga ko izabikora?
Cyangwa se izarindira ko ibihano yafatiye Niger bishyira igitutu ku gatsiko kari ku butegetsi? cyane ko mu gihugu hari abatavugarumwe nâubutegetsi bakomeye, aho gukoresha ingufu za gisirikare za Nigeria nâibindi bihugu bya CEDEAO.
Perezida wa CEDEAO uriho ubu, Bola Tinubu wa Nigeria, amaze gushimangira ko hakenewe gukoreshwa inzira ya diplomasi, ibitekerezo bishya byo gukemura iki kibazo bishobora kuboneka mu nama kuri cyo izaterana kuwa kane i Abuja muri Nigeria.
Imbere yâibitarasobanuka, atewe akanyabugabo nâizi coup zagenze neza muri Mali, Burkina Faso na GuinĂ©e byabashije kwihagararaho ku gitutu cyâamahanga nâakarere, birasa nâaho Gen Tchiani asa nâuri kugenza macye kugira ngo igihe gitambuke.
Agatsiko akuriye katangaje minisitiri wâintebe, uwo ni uwahoze ari minisitiri wâimari anashinzwe Banki nyafurika itsura amajyambere, Ali Mahaman Lamine Zeini, uvuga ko agiye gutegura impinduka muri politike.
Bamwe mu basesenguzi bibaza niba kuvanaho Bazoum, uva mu bwoko nyamucye bwâAbarabu, bidashobora guteza indyane zishingiye ku moko muri Niger. Gusa muri iki gihugu hashize imyaka myinshi hari ubumwe bukomeye bwâabagituye.
Uwahoze ari umukuru wâinyeshyamba wabaye kandi minisitiri, Rhissa ag Boula, yatangaje icyo yise "Conseil de la rĂ©sistance" kigamije gusubiza M. Bazoum ku butegetsi, yavuze ko biteguye gukora intambara ngo babigereho.
Iyo coup ipfuba aba ari aho shebuja ari ubu
Gutegura guhirika ubutegetsi ni ukwigerezaho, hamwe na hamwe muri Africa ababikoze bigakunda byarabahiriye, ababigerageje bikanga baguye mu kaga, ingero ziriho.
Icyemezo cyo guhirika M.Bazoum cyari ukwigerezaho gukomeye. Iyo bidakunda Tchiani ubu niwe uba afunze.
Ikindi kandi umwanzuro wo guca umubano wâigihe kirekire nâabahoze ari abakoloni babo, Ubufaransa, no gusaba ubufasha abacanshuro ba Wagner bâUbusuriya nabyo yari indi ntambwe yo kunyuranya na CEDEAO nâibihugu byâiburengerazuba, ari nako akina ikarita nziza imbere yâimbaga yâabadashyigikiye Bazoum i Niamey, ni umuvuno wa politiki wâuyu musirikare.
Ubundi ubwe ni muntu ki?
Mu myaka 40 ari umusirikare, Gen Tchiani yatorejwe mu mashuri ya gisirikare muri Senegal, Ubufaransa, Maroc, Mali, na Amerika.
Yakoze kandi mu:
- Ibikorwa byo kubungabunga amahoro bya ONU muri CĂŽte d'Ivoire, i Darfour muri Sudani, no muri DR Congo
- Mu ngabo za CEDEAO muri CĂŽte d'Ivoire
- Mu ngabo zihuriweho nâibihugu bya Niger, Tchad, Nigeria na Cameroun zo kurwanya umutwe wâiterabwoba wa Boko Haram
Bisa nâibitangaje ko ubu ashobora kurwana nâingabo za CEDEAO zirimo gutekerezwa ko zakoherezwa gusubizaho ubutegetsi bwa Bazoum.
Gen Tchiani yoherejwe kandi mu mirimo itandukanye ya gisirikare muri Niger, ariko ntiyoherejwe kurwanya imitwe yâabahezanguni ubu iteje akaga igihugu cye na Mali, Burkina Faso na Benin bituranye mu karere ka Sahel.
Hari ikintu kigaruka imbere yâibindi mu buzima bwe bwa gisirikare.
Kugeza ubwo yazamurwaga akagirwa umukuru wâabarinda perezida mu 2011, yaba hanze cyangwa mu gihugu cye, yari atarafata umwanya wo hejuru muri âcommandementâ utuma akorana bya hafi nâabategetsi ba gisivile nâabafatanyabikorwa mpuzamahanga ku bibazo bya politike cyangwa ibya dipolomasi bikomeye.
âUmusirikare wâabasirikareâ
Uyu mugabo wâimyaka 62 igihe cyose yari âumusirikare wâabasirikareâ, yoherejwe mu nshingano za gisirikare gusa zidafitanye isano itaziguye nâisura rusange ya politike.
Yewe na nyuma yâuko uwari perezida Mahamadou Issoufou, uwo Bazoum yasimbuye, amugize umukuru wâingabo zirinda perezida, Tchiani yakomeje kuba umugabo ucecetse, uvuga gacye.
Ntiyigeze aza mu biganiro bya rubanda cyangwa bya politike ku buryo nyabwo bwo guhashya ikibazo cyâimitwe yâaba- âdjihadistesâ yitwaje intwaro yugarije iki gihugu. Imwe mu mpamvu yatanze yo bahiritse Bazoum ko iki cyamunaniye.
Umwizerwa cyane, wumvikana gacye, bisa nâaho Tchiani ari umuntu urinda cyane ubuzima bwe bwite, ndetse utari uzwi neza nâabakuru bâibihugu yari ashinzwe kurinda.
Mu byumweru bya mbere yo kumuhirika, byari bizwi ko imibanire ye na M.Bazoum, inshuti yâigihe kirekire ya M.Issoufou, itari iya hafi, ndetse hari impuha ko perezida ashobora kumushyira mu kiruhuko cyâizabukuru.
Kumuvana ku mwanya we, ku myaka isanzwe yo kujya mu kiruhuko cyâizabukuru, bishobora kuba byari bigoye kwakira kuri uyu mugabo wazamutse mu ntera mu myaka 40 akagera kuri jenerali yaratangiye ari umusirikare muto usanzwe.
Gen Tchiani ava mu bwoko bwa Haoussa bwa nyamwishi, akomoka mu karere ka TillabĂ©ri, ahazwi kuva abasirikare benshi nubwo atava mu gace neza neza kazwiho kuvamo abasirikare nâabanyapolitike bakomeye.
M.Bazoum nawe akomoka mu gace kâabantu baciriritse, gusa nâubwo aba bagabo bombi badakomoka mu miryango ikomeye bari bahuriye kuri iki ntabwo babashije gukorana neza nkâuko Tchiani yakoranye na Issoufou.
Ubu rero nyuma yâimyaka myinshi atari mu mboni za rubanda, Gen Tchiani ari hagati yâikibazo gikomeye cya politike nâimpagarara agomba gukemura mu gihugu cye.
Kugeza ubu arimo kwifashisha abakoranye nawe neza mu myaka myinshi ye mu gisirikare, ndetse yigaruriye imitima yâabanya-Niger benshi mu guca umubano nâUbufaransa, ibizamufasha no guhangana nâigitutu cya CEDEAO ashyigikiwe na benshi mu gihugu.
Gusa mu minsi iri imbere byitezwe ko azahura nâingaruka zâibihano bikaze bishobora guteza izamuka ryâibiciro byâibyangombwa mu gihugu bikagora umuturage usanzwe, iki ni ikibazo cya mbere gikomeye politike ye ituje ishobora guhura nacyo mu gihugu mu gihe kiri imbere.