Jinsi maji yanavyogeuka silaha ya vita vya Israel na Marekani dhidi ya Iran

Mazingira yanayoonekana katika riwaya na filamu nyingi za dystopia ambazo huonesha migogoro huku rasilimali za asili zikikosekana, yanaweza kuwa hayapo mbali sana na ukweli, hasa sasa ambapo vita kati ya Marekani na Israel dhidi ya Iran vimezidi kushika kasi.

Kama ilivyotarajiwa, mgogoro huo unahusu sehemu fulani mafuta, rasilimali ambayo kwa muda mrefu imehusishwa na uingiliaji wa Magharibi katika eneo hilo.

Hata hivyo, kadiri vita vinavyopanuka na kuhusisha nchi jirani za Ghuba, wachambuzi wengine wanabaini kuwa kuna rasilimali nyingine nyeti ambayo imekuwa ikilengwa: maji.

Eneo la Ghuba lina 2% tu ya akiba ya maji safi yanayoweza kurekebishwa duniani na linategemea sana utengenezaji wa maji safi kutoka baharini (desalination); hali hii inatokana hasa na shinikizo lililotokana na mlipuko wa sekta ya mafuta ulioanza miaka ya 1950, pamoja na athari ambazo mlipuko huo ulileta kwenye akiba ndogo ya maji.

Kulingana na Taasisi ya Mahusiano ya Kimataifa ya Ufaransa, asilimia 90 ya maji ya kunywa nchini Kuwait yanatokana na desalination; asilimia hii ni 86 katika Oman, 70 nchini Saudi Arabia, na 42 katika United Arab Emirates (UAE).

"Mnamo mwaka 2021, jumla ya kiasi cha maji kilichozalishwa na mitambo ya desalination inayochukua maji kutoka Ghuba ilizidi milioni 20 ya mita za ujazo kwa siku, sawa na mabwawa ya kuogelea 8,000 ya ukubwa wa yale yanayotumika kwenye Olimpiki," alisema Will Le Quesne kutoka Centre for Environmental, Fisheries and Aquaculture Sciences nchini Oman, akizungumza na Newsday ya BBC World Service.

Kilichoendelea ni kwamba, kilimo na uzalishaji wa chakula katika eneo la Ghuba pia vinategemea sana maji yaliyotengenezwa kwa njia ya desalination, yaani mchakato wa kuondoa chumvi na madini kwenye maji ya bahari, kwa sababu akiba ya maji ya chini ya ardhi, ambayo kwa kawaida ingetumika kwa umwagiliaji, imeisha katika sehemu nyingi za eneo hilo.

Kutegemea maji yaliyotengenezwa kwa njia ya hiyo kumeifanya miundombinu ya maji kuwa udhaifu wa kimkakati ambalo pande zinazoshindana, ikiwa ni pamoja na Marekani na Iran, zinaonekana kuwa tayari kuutumia kama sehemu ya mikakati yao wakati wa mzozo.

Wachambuzi wanaelezea mbinu ya Tehran kuongeza wigo wa mzozo badala ya kukabiliana moja kwa moja na Marekani na Israel.

Na kushambulia miundombinu ya maji kunaonekana kuwa sehemu ya mkakati wa Iran, hata kama itawasilishwa kama hatua ya kulipiza kisasi.

"Ikiwa serikali za Ghuba zinaamini miundombinu yao ya maji inashambuliwa, kuna uwezekano mkubwa wa kuishinikiza Marekani kujaribu kukomesha vita," anasema Profesa Marc Owen Jones wa Chuo Kikuu cha Northwestern huko Qatar.

Mashambulizi ya Iran yanalenga "kusababisha kiwango fulani cha hofu," hivyo kushawishi uamuzi wa raia "kukaa au kuondoka."

Mashambulizi

Bahrain imeishutumu Iran kwa kushambulia moja kwa moja kiwanda cha kuondoa chumvi kwenye maji, huku Iran ikidai kwamba shambulio la awali la Marekani liliharibu kituo cha maji kwenye Kisiwa cha Qeshm katika Mlango-Bahari wa Hormuz.

Inaaminika pia kwamba mashambulizi ya Iran kwenye bandari ya Jebel Ali huko Dubai yaliathiri moja ya mitambo mikubwa zaidi ya kuondoa chumvi kwenye maji duniani.

Mlipuko wa moto pia umeripotiwa karibu na Kiwanda cha Maji na Umeme cha Fujairah F1 Independent katika UAE; mamlaka zinasisitiza kwamba kituo hicho kinaendelea kufanya kazi.

Kiwanda cha Doha West cha Kuwait pia kimeripotiwa kupata uharibifu, ingawa kwa njia isiyo ya moja kwa moja, kutokana na mashambulizi ya bandari iliyo karibu au kuanguka kwa vifusi kutokana na mashambulizi ya ndege zisizo na rubani.

"[Kwa Iran] huu, badala yake, ni mchezo ," Profesa Kaveh Madani, mkurugenzi wa Taasisi ya Chuo Kikuu cha Umoja wa Mataifa kuhusu Maji, Mazingira na Afya, aliiambia BBC World Service.

Iran pia imewasilisha hatua yoyote iliyochukuliwa kama jibu "la haki" kwa mashambulizi yaliyoelekezwa dhidi yake; haswa, imeelezea mashambulizi huko Bahrain kama kulipiza kisasi kwa shambulio la Marekani kwenye Kisiwa cha Qeshm.

Shambulio lolote dhidi ya miundombinu muhimu ya maji linaonesha uwezo wa Iran na urefu ambao iko tayari kufikia ili kukabiliana na vitendo vya kijeshi vya Marekani na Israel.

Hata hivyo, Madani anapendekeza, nguvu yake iko katika tishio la kufanya mashambulizi endelevu na yenye lengo zaidi dhidi ya usambazaji wa maji muhimu kwa Ghuba.

"Kihistoria maji yamekuwa yakitumika kama silaha ya kutishia," anasema.

Madani anaelekeza katika Kifungu cha 45 cha Mkataba wa Geneva kama sababu inayowezekana ya tahadhari na kujizuia kwa Tehran kuhusu mashambulizi ya moja kwa moja na dhahiri dhidi ya mitambo ya kuondoa chumvi kwenye Ghuba, pamoja na uwasilishaji wa makusudi wa mashambulizi yake kama vitendo vya kulipiza kisasi.

"Sheria inasema kwamba miundombinu ya raia haiwezi kushambuliwa; hata hivyo, [Iran] haikuwa mwanzilishi. Hilo ndilo hasa chapisho la mitandao ya kijamii la Abbas Araghchi lilivyoelezea," Madani anasema, akifafanua maoni ya naibu waziri wa mambo ya nje wa Iran.

Araghchi alielezea shambulio hilo kwenye Kisiwa cha Qeshm kama "mbinu hatari yenye matokeo mabaya ... uhalifu mbaya ambao ulikuwa umezuia usambazaji wa maji kwenda kwenye vijiji kadhaa.

Iwe matukio haya yanaendelea au la, yanaangazia udhaifu wa nchi zinazoshirikiana na Marekani kuhusu usalama wa maji.

Iran pia iko katika hatari, ingawa Madani anaeleza kwamba usambazaji wake wa maji ni wa aina mbalimbali zaidi kuliko ule wa majirani zake wa Ghuba na kwa hivyo hautegemei sana kuondoa chumvi kwenye maji.

Hata hivyo, waangalizi wengine wanaonya kwamba shambulio lolote dhidi ya miundombinu muhimu ya maji katika Ghuba linalofanywa na Iran linaweza kusababisha mashambulizi ya kulipiza kisasi dhidi ya miundombinu yake.

Kwa muda sasa, Iran imekuwa ikikaribia hali ya "uhaba mkubwa wa maji".

Mvua chache, "uvujaji wa maji unaosababishwa na miundombinu ya maji ya karne moja ya mji mkuu" na vita vya siku 12 vilivyopiganwa mwaka jana dhidi ya Israel vyote vimechangia uhaba huo, Waziri wa Nishati Abbas Aliabadi alisema.

Mabwawa kote nchini tayari yako katika "hali ya wasiwasi," kulingana na Ahmad Vazifeh wa Kituo cha Kitaifa cha Usimamizi wa Mgogoro wa Hali ya Hewa na Ukame cha Iran. Mabwawa makubwa yanatumiwa kupita kiasi, mito kama Zayandeh Rud imepunguza mtiririko, na Ziwa Urmia limepungua sana.

Miongo kadhaa ya ujenzi wa mabwawa, kilimo kinachotumia maji mengi, na usimamizi duni vimezidisha hali hiyo, kulingana na wanamazingira kama Fred Pearce. Katika baadhi ya maeneo, uchimbaji wa maji ya ardhini pia umesababisha kutitia kwa ardhi.

Mamlaka hata zimeonya kwamba Tehran inaweza kukabiliwa na hatua za mgao au uhamishaji wa watu kwa sehemu.

Hali mbaya ya mazingira

Kwa mujibu wa baadhi ya watafiti, hili ni tishio la kimazingira na usalama wa taifa, na kuathiri utulivu wa ndani wa Iran na ustahimilivu wa kiuchumi; hali ambayo imezidishwa na wiki za mgogoro mkali na Marekani na Israel.

Kabla ya vita, uhaba wa maji tayari ulikuwa umechangia machafuko ya ndani nchini Iran, ambapo maandamano huko Khuzestan, Isfahan na maeneo mengine yaliongeza malalamiko kuhusugharama ya maisha na hali ya kisiasa.

Changamoto za maji za Iran pia zinahusiana na mvutano wa kikanda. Nchi hiyo ina migogoro ya muda mrefu na Afghanistan kuhusu Mto Helmand, huku Uturuki ikizungumzia mabwawa huko Tigris na Frati, na Iraq ikizungumzia njia za maji za pamoja.

Kwa mujibu wa wachambuzi, vita hivyo vinaangazia udhaifu wa mifumo ya maji ya Mashariki ya Kati, pamoja na ushawishi ambao inaweza kuwa nao katika mwenendo na muda wa mgogoro.

Shinikizo la kimazingira sasa linaongeza hatari, na kuziweka sawa na mambo kama vile akiba ya mafuta na gesi.

Migogoro ya baadaye katika eneo hilo inaweza kuamuliwa sio tu na mabomba na meli za mafuta, bali pia na mito, vyanzo vya maji, na mitambo ya kuondoa chumvi. Baada ya yote, katika mzozo huu na zaidi, maji yanaweza kuwa mazito kuliko mafuta.