China kujaribu kuwa mpatanishi katika vita vya Iran je, itafanikiwa?

China inaingia kati ya mzozo wa Mashariki ya Kati sasa kwa sababu mambo kadhaa yamemfanya afanye hivyo:

Kwanza, vita vinavuruga usambazaji wa mafuta duniani na kupelekea bei ya nishati kupanda. China, kama nchi inayohitaji mafuta mengi, inataka kuhakikisha usafirishaji wa mafuta unakaa salama, hasa kupitia Ghuba ya Hormuz.

Pili, kuingia kama mpatanishi kunamuwezesha China kuonyesha nguvu na ushawishi wake wa kisiasa duniani. Hii inafanana na ushindani wake na Marekani katika masuala ya kimataifa, siyo tu katika biashara au uchumi.

Tatu, hatua hii inatokea kabla ya mazungumzo muhimu ya biashara kati ya kiongozi wa China, Xi Jinping, na rais wa zamani wa Marekani, Donald Trump. China inataka kuonyesha kwamba ina nafasi ya kuathiri masuala makubwa ya kimataifa.

Nne, China inasaidia Pakistan kijiografia na kisiasa, ikitarajia nchi hiyo ichukue nafasi ya kipekee ya mpatanishi katika mzozo huu. Hii pia inaimarisha ushawishi wa China katika Mashariki ya Kati na Asia Kusini.

Kwa ufupi, China inachukua hatua sasa ili kulinda maslahi yake ya nishati, kuonyesha nguvu yake ya kisiasa, kushindana na Marekani kisiasa, na kuimarisha ushawishi wake kupitia Pakistan.

Mpango wa amani ulitayarishwa baada ya waziri wa mambo ya nje wa Pakistan kwenda China kuomba msaada kwa China katika jitihada za nchi hiyo kujaribu kumaliza mzozo huu.

Jitihada zake zinaonekana kufaulu. Wizara ya Mambo ya nje ya China ilisema kuwa pande hizo mbili zinafanya "jitihada mpya za kutetea amani." Taarifa ya pamoja iliunga mkono kuwa mazungumzo na diplomasia ndio "chaguo pekee linaloweza kutatua migogoro," na ilitaka njia za maji, ikiwemo kipande kilichozuiliwa, kulindwa.

Sio tu kuhusu mafuta, ingawa hiyo itakuwa jambo la kuzingatia. China, ambaye ndiye muagizaji mafuta ghafi mengi zaidi duniani, ina akiba ya kutosha ya kuitumia kwa miezi michache ijayo.

Beijing inawezekana kuwa imeamua kubeba jukumu la mpatanishi kwa sababu vita nchini Iran vinaweza kuathiri jambo ambalo Xi anathamini: utulivu.

China inahitaji uchumi wa dunia wenye utulivu kwa sababu inategemea sana kuuza bidhaa duniani kote wakati inajaribu kuanzisha upya uchumi wake wa ndani ambao una changamoto.

"Ikiwa sehemu nyingine ya dunia inaanza kupungua kiuchumi kutokana na mshtuko wa nishati, hiyo itakuwa ngumu kwa viwanda na wauzaji wa bidhaa za China," anasema Matt Pottinger, Mwenyekiti wa Programu ya China.

"Hiyo ndiyo sababu ninapomuona waziri wa mambo ya nje wa China wiki hii akishauri Iran kuwa tunahitaji kupata njia ya kumalia vita hii, nadhani kuna nia ya dhati.Nadhani Beijing ina wasiwasi kidogo kuhusu wapi jambo hili linaweza kwenda ikiwa litabadilika kuwa mshtuko wa nishati unaoendelea kwa muda mrefu."

Kuna hofu tayari kwamba mkoa wa viwanda wa China, unaotumika kama kiwanda cha dunia, unaweza kuathirika kwa muda mrefu ikiwa mzozo huu utaendelea.

Kulipa bei ya juu zaidi ya mafuta kunaathiri mnyororo mzima wa usambazaji, kuanzia plastiki zinazohitajika kutengeneza michezo na vitu vya kuchezea, hadi malighafi za vitambaa vya kisasa, na mamia ya vifaa vinavyotumika kwenye simu, na magari ya umeme.

Mnamo mwaka 2023, China ilishughulikia mpango wa suluhu kati ya majirani wa kihistoria wenye uhasama, Saudi Arabia na Iran, ambao kwa muda mrefu wamekuwa upande wa wapinzani katika vita vya Mashariki ya Kati.

Walikata uhusiano mwaka 2016 wakati Saudi Arabia ilipotimua mwanafunzi mashuhuri wa Kiislamu, jambo lililosababisha maandamano nchini Iran na umati wa watu kushambulia ubalozi wake mjini Tehran.

Baada ya China kuchukua jukumu la mpatanishi, pande hizo mbili zilikubali kurejesha uhusiano wa kidiplomasia. Hili lilikuwa na manufaa kwa China. Beijing ilitarajia kuwa uhusiano bora wa kidiplomasia kati ya Saudi Arabia na Iran ungepunguza uwezekano wa mzozo wa kikanda.

Mwaka mmoja baadaye, Beijing ilikaribisha viongozi wa vyama 14 vya Kipalestina, ikiwa ni pamoja na Fatah na Hamas.

Mazungumzo hayo yalizalisha serikali ya umoja wa kitaifa kwa Ukingo wa Magharibi na Ghaza vilivyo chini ya ukoloni.

Tamko hilo lilikuwa zaidi kwa kuonyesha nia kuliko kuwa makubaliano kamili, lakini mara nyingine tena, lilionyesha nafasi ambayo China inaweza kucheza katika eneo hilo, na umuhimu wake wa kuhakikisha utulivu Mashariki ya Kati.

Vita vya kibiashara kati ya Marekani na China wakati wa muhula wa kwanza wa Trump vilifanya wamiliki wengi wa biashara nchini humo kuangalia masoko mapya duniani kote.

Kwa matokeo yake, mauzo ya China kwenda Mashariki ya Kati yaliongezeka karibu mara mbili haraka kuliko mauzo yake kwenda sehemu nyingine za dunia mwaka uliopita.

Eneo hilo limekuwa soko linalokua kwa kasi zaidi kwa magari ya umeme, na China pia ni mwekezaji mkubwa zaidi katika utengenezaji wa maji safi (desalination) Mashariki ya Kati, ambapo maji ya kunywa ni haba.

Shirika la umeme la China lina miradi nchini Saudi Arabia, Falme za kiarabu, Oman na Iraq.

Kutokana na uhusiano wake wa kiuchumi, China imeendeleza mahusiano katika eneo hilo na washirika wa Marekani, kama Saudi Arabia, na pia na wapinzani, kama Iran.

Tehran na Beijing zina ushirikiano wa miongo kadhaa. China ni mshirika mkuu wa kibiashara wa Iran na inununua takriban asilimia 80 ya mafuta ya Iran.

Serikali ya China imewahi kucheza jukumu la mpatanishi Mashariki ya Kati hapo awali, ingawa kwa mafanikio ya kiwango kidogo.

Ushirikiano wa China duniani kote haujumuishi dhamana za usalama au msaada wa kijeshi.

Kwa Beijing, uchumi ndio kipaumbele na hutegemeana kiuchumi na nchi mbalimbali katika kanda kujipa nguvu na kusaidia kueneza ushawishi wake.

"China ina tahadhari kuhusu kuingizwa katika migogoro mikubwa," anasema Zhu. "Kipaumbele chake, kimsingi na katika siasa za kigeni, ni maendeleo ya kiuchumi. Kuna makubaliano mapana kwamba China haipaswi kuingizwa kiholela kwenye vita."

Lakini mbinu hii ina mipaka yake. China haina uwezo wa kijeshi katika kanda hiyo kuingilia kati, hata kama ingependa kufanya hivyo.

Marekani ina vituo vya kijeshi katika kila nchi ya Ghuba. Kituo kilicho karibu zaidi cha China kiko Djibouti, Afrika Mashariki, na kilianzishwa tu mwaka 2017. Ni kitovu cha vifaa kwa ajili ya operesheni za kupambana na ujangili wa baharini badala ya kuwa kituo cha kueneza nishati.

Wakati wa vita kati ya Israel na Iran mwaka 2025, China ilisalia pembeni na kutoa msaada mdogo, ikionyesha mipaka ya jukumu lake kama mshirika.

Kuhusu mpango huu mpya wa amani, Marekani na Iran bado hazijatoa majibu, lakini kusukuma mbele juhudi hii kunamruhusu Xi kuwa na jukumu la mpatanishi huru na mara nyingine tena kusimama kinyume na kiongozi wa nguvu nyingine kubwa, Marekani.

Uaminifu wa Beijing kujiwasilisha kama mshiriki wa kimataifa anayefikiri kimaslahi una masharti mengi. Ulinganifu wake na Urusi umeendelea kuibua maswali kuhusu upendeleo wake. Udhibiti wake unaoongezeka wa Hong Kong na tishio lake la mara kwa mara la kuchukua Taiwan yenye utawala wa kujitegemea kwa nguvu ikiwa itahitajika bado ni wasiwasi mkubwa.

Na viongozi wa kidemokrasia wa China huepuka mjadala wowote kuhusu haki za binadamu, na hawatoi lawama kwa utawala wowote kwa ukiukaji wa haki au matumizi mabaya ya nguvu. Yote haya yanamfanya Rais Xi kuwa mgombea asiye na uwezekano mkubwa wa kuzungumza kwa niaba ya utaratibu wa kimataifa unaotegemea sheria.

Lakini China ni mdau mwenye nguvu duniani anayesukumwa na maslahi ya kimkakati. Imeshonyesha kuwa ina ushawishi fulani Mashariki ya Kati, na hakika ina tamaa ya kupata nguvu zaidi katika siku zijazo.